Γραμματοδιδασκαλεία στη Σαντά...

Η Σαντά μας που  στάθηκε  κιβωτός του Ελληνισμού του Πόντου για 16 αιώνες , δεν ήταν δυνατόν να καθυστερήσει στα γράμματα και κατά το 1862 έγινε όπως θα δούμε η πρώτη απόπειρα για ίδρυση δημοτικού σχολείου στο Ισχανάντων.
Πριν ιδρυθούν τα δημοτικά σχολεία είχαμε για πολλές δεκάδες χρόνια τα γραμματοδιδασκαλεία, όπου βασανίζονταν τα παιδιά με την Οκτώηχο, το Ψαλτήρι και το πολύκροτο Πινακίδι.
Μέσα στα γραμματοδιδασκαλεία οι μαύρες καλογριές και οι παπάδες έσπερναν τον τρόμο και την απογοήτευση σε εκατοντάδες ελληνόπαιδα της Σαντάς και δεν τα μάθαιναν τίποτα ,εκτός από μια ξερή ανάγνωση.
 Κατά τα μέσα του ΙΘ' αιώνα γραμματοδιδασκαλεία στη Σαντά είχαμε το όλο εξ, τα δυο στο Ισχανάντων τα διεύθυναν οι καλογριές Καλλινίκη και Μαρία, το τρίτο το διεύθυνε ο Παπά Γεώργιος Μωϋσιάδης, το τέταρτο στο Ζουρνατσάντων ο Παπά Παύλος Κεχαγιόπουλος, και το πέμπτο και έκτο στο Πιστοφάντων τα διεύθυναν ο Παπά Μωυσής Πιστοφίδης και η καλογριά Χαριτωνή.
Στα γραματοδιδασκαλεία επέβαλλαν οι καλογριές και οι παπάδες σκληρές τιμωρίες στα παιδιά.