Η παιδεία στον Πόντο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Μέρος 2ο

Ανάμεσα στους λόγιους αυτούς αναφέρο­νται οι παρακάτω σπουδαιότεροι:

Ο Τραπεζούντιος Παΐσιος, μαθητής του Κυ­μινήτη.

Ο συμμαθητής του Κυμινήτη Γεώργιος Υπομενάς, ο ιατροφιλόσοφος, που είναι και ο πρώτος Έλληνας ο οποίος αρίστευσε και στεφανώθηκε το 1708 στο πανεπιστήμιο του Παταβίου (Πάντοβας). Ο ίδιος δίδαξε και στην Αυθεντική Ακαδημία του Βουκουρεστίου.

Ο Θεόδωρος Συμεώνος, που διαδέχτηκε στη διεύθυνση του Φροντιστηρίου της Τραπεζού­ντας το Σεβαστό Κυμινήτη. Δίδαξε κι αυτός στην Ακαδημία του Βουκουρεστίου μέχρι το 1695, οπότε πέθανε.

Ο Γεώργιος Θεοδώρου ο Τραπεζούντιος, που δίδαξε στο Βουκουρέστι και πέθανε το 1730.

Ο Άνθιμος Τραπεζούντιος, ιερομόναχος α­πό την Ιβηρία (Γεωργία), που στα 1690 πήγε στη Βλαχία, όπου ο ηγεμόνας της Κωνσταντί­νος Βασαράβας ή Μπραγκοβάνος του ανέθε­σε την επιστασία του τυπογραφείου στο μονα­στήρι Συναγώβου (Snagow), στο οποίο αργό­τερα έγινε και ηγούμενος.

 Στο τυπογραφείο α­νέπτυξε μεγάλη δραστηριότητα εκδίδοντας πολλά βιβλία στην ελ­ληνική και ρουμανική γλώσσα. Το 1705 έγινε επίσκοπος Ρημνίκου και το 1709 προβιβάστηκε σε μη­τροπολίτη Ουγγροβλαχίας και έξαρχο των Πλαγηνών. Θανατώθη­κε από τους Τούρκους το 1716, γιατί κατηγορήθηκε ότι ενεργού­σε να υπαχθεί η Βλαχία στην Αυ­στρία. Οι Ρουμάνοι συγγραφείς τον θεωρούν ως ένα από τους πα­τέρες της ρουμανικής αναγέννησης.

Ο Θεόδωρος Χατζή Πέτρου, που δί­δαξε στο Φροντιστήριο (1752) και κατό­πιν στην Ακαδημία του Βουκουρεστίου.

Ο Λάζαρος Σκρίβας, που ανέλαβε τη σχολαρχία της Αυθεντικής Ακαδημίας του Βουκουρεστίου το 1720 και διακρί­θηκε σαν δάσκαλος και συγγραφέας. Πέθανε το 1751.

Ο Νικόδημος Περιστεριώτης, που δίδαξε στην Αυθεντική Ακαδημία του Ιασίου και αργότερα, για πολλά χρόνια, στο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας (1720-1743).

Ο Καλλίνικος Σουμελιώτης (1734), ο Ιωάννης Οικονόμος ο εκ Καθαρών (1765), ο Ελευθέριος ο ποιητής (1752) που συνέθεσε θρησκευτικούς ύμνους και ηθικά ποιήματα. Δύο δεκατετράστιχα ποιήματά του μάλιστα βρήκε ο καθηγητής Ν. Βέης ανάμεσα στα χειρόγραφα του Μεγάλου Σπη­λαίου.

Ο Παρθένιος Ιερομόναχος Σουμελιώτης ο Τραπεζούντιος (πέθανε το 1769). Έγραψε την ιστορία της Τραπεζούντας και των βασιλέων της και την τύπωσε στη Λειψία το 1775. Μαζί με το βιβλίο του τύπωσε και την ακολουθία των οσίων Βαρνάβα και Σωφρονίου, καθώς και την ιστορία της μονής Σουμελά, που είχε με δική του προτροπή γράψει ο περίφημος γραμματι­κός Νεόφυτος ο Καυσοκαλυβίτης.

Ο Χατζή Ιωάννου Δομνηνός ή Πουτπούτας, που έγραψε στα 1762 ιστορία της μονής Σου­μελά και βίους αγίων, καθώς και μουσικά έργα.

Ο προαναφερόμενος Ηλίας Νικολάου Κανδήλης ή Κανδήλογλους, που δίδαξε στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας και κατόπιν (1785- 1792) στο Ελληνικό Φροντιστήριο της Χερσώνας, το οποίο ίδρυσε ο ίδιος. Κατόπιν, ο δρα­στήριος αυτός άνθρωπος στράφηκε στο εμπό­ριο και απέκτησε μεγάλη περιουσία, την οποία διέθεσε για τα παιδιά του, για το Φροντιστή­ριο και τα μοναστήρια της Τραπεζούντας. Επί­σης, άφησε κληροδότημα 5.00Θ ρουβλίων, δη­λαδή 500 λιρών Αγγλίας, για τη Φιλική Εται­ρεία, ποσό που, μετά το θάνατο του, ο γιος του Νικόλαος κατέβαλε στον Αλέξαν­δρο Υψηλάντη.

Άλλοι δάσκαλοι του Φροντι­στηρίου ήταν:

Ο Γεράσιμος Δομνηνός, αργό­τερα μητροπολίτης Ουτίτσης και Βαλλιόβας.

Ο Σάββας Κωνσταντινίδης ή Τριανταφυλλίδης, που δίδαξε α­πό το 1816 ως το 1823.

Ο Περικλής Τριανταφυλλίδης, γιος του Σάββα, που διακρίθηκε σαν δάσκαλος του Φροντιστηρίου και συγγραφέας των βιβλίων Τα Ποντικά και Οι Φυγάδες, τα οποία, για να τα γράψει είχε περιηγηθεί με πολλούς κίνδυνους για τη ζωή του, όλα τα μέρη του Πό­ντου, συλλέγοντας γεωγραφι­κές, ιστορικές, λαογραφικές και στατιστικές πληροφορίες.

Επίσης αξιόλογος ιστορι­κός συγγραφέας υπήρξε και ο Επαμεινώνδας Θ. Κυριακίδης, γιος του καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Χάλκης Θεοδώρου Κυριακίδη (1831- 1878). Ο Επαμεινώνδας έ­γραψε τα βιβλία: Βιογραφίαι τών έκ Τραπεζούντος και της περί Αυτήν Χώρας από της Αλώσεως μέχρις Ημών Ακμασάντων Λογίων (έν Αθήναις, 1897), Ιστορία της παρά την Τραπεζούντα Ιεράς Μονής τής Ύπεραγίας Θεοτόκου τής Σουμελά (έν Αθήναις, 1898) και Περί τής παρά την Τραπεζούντα Μονής του Τίμιου Προδρόμου Προφήτου και Βαπτιστού Ιωάννου του Βαζελώνος.

Άλλος δάσκαλος του Φροντιστηρίου ήταν ο Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος που έγινε σχο­λάρχης στην Εμπορική Σχολή Χάλκης και σι ην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης.

Αλλά και στην καλλιέργεια της βυζαντινής μουσικής διακρίθηκαν πολλοί Πόντιοι μουσι­κοί, ανάμεσα οπούς οποίους αναφέρεται ο Πα­ναγιώτης Χαλάτσογλου ο Τραπεζούντιος και ο Ιωάννης Τραπεζούντιος, και οι δυο πρωτοψάλτες της Μεγάλης Εκκλησίας. Ο πρώτος, για να συμπληρώσει τις σπουδές του στη μουσική πήγε στο Άγιον Όρος. Συνέγραψε μάλιστα και μικρό εγχειρίδιο μουσικής και συνέθεσε πολ­λά μουσικά έργα. Πέθανε το 1748. Ο δεύτερος είχε παρόμοια σταδιοδρομία και συνέθεσε κι αυτός πολλά μουσικά κομμάτια.

Χρήστος Σαμουηλίδης