Η παιδεία στον Πόντο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Μέρος 1ο

Τους δυο πρώτους αιώνες μετά την άλωση της Τραπεζούντας, τα γράμματα στον Πόντο καλ­λιεργούνταν ελάχιστα, και μόνο στις περιόδους διακοπής των διωγμών. Τότε, αν βρισκόταν κα­νένας μορφωμένος άνθρωπος, τον προσλάμ­βανε μια κοινότητα, σε συνεργασία με τη μη­τρόπολη, και ανοιγόταν ένα σχολείο.

Το τε­λευταίο λειτουργούσε, όσο το επέτρεπε η ανά­παυλα, και έκλεινε όταν ξανάρχιζαν οι διωγ­μοί. Πιο σταθερή και διαρκής ήταν η καλ­λιέργεια των γραμμάτων στα μοναστήρια της Σουμελά, του Βαζελών και του Περιστερεώτα, όπου δεν έφταναν η βία και οι κατατρεγμοί.

Την καλλιέργεια των γραμμάτων στα μο­ναστήρια την μαρτυρεί το πλήθος των κάθε λο­γής χειρογράφων, που σώζονταν, και από τα οποία, τα περισσότερα, ήταν αντιγραμμένα α­πό λόγιους καλόγερους. Από τα μοναστήρια τούτα ξεκινούσε μια επίδραση στην εκπαιδευ­τική ανάπτυξη των κοντινών χωριών, ιδιαίτερα στους δύο δύσκολους πρώτους αιώνες μετά την άλωση της Τραπεζούντας. Αργότερα συνέβαι­νε το αντίστροφο: όσο αναπτύσσονταν οι πό­λεις, τόσο και πιο πολλοί μορφωμένοι καλόγε­ροι παρατούσαν τα μοναστήρια και συγκεντρώνονταν στα αστικά κέντρα.

 Έτσι, το δια­νοητικό επίπεδο στις αρχές και τα μέσα του 18ου αιώνα στις πόλεις ανέβαινε, όσο ανέβαι­νε και η τάξη των εύπορων αστών, ενώ στα μοναστήρια, αντίθετα, κατέβαινε, ολοένα και πιο πολύ, ώσπου έγινε χαμηλότατο στα μέσα και (πα τέλη του 19ου αιώνα.

 Τότε η επίδραση των παραπάνω μοναστηριών στα γύρω χωριά, α­πό άποψη παιδείας, ήταν μέτρια και, πολλές φορές αρνητική.

Μοναστήρι Βαζελώνος

Στην Τραπεζούντα άρχισε να καλλιεργείται συστηματικότερα η παιδεία όταν, το 1683, τη δι­εύθυνση του Φροντιστηρίου την ανέλαβε ο Σε­βαστός Κυμινήτης ο Τραπεζούντιος, που κατα­γόταν από ένα χωριουδάκι της κοντινής περιο­χής Χότζη, τα Κύμινα. Σπούδασε αρχικά στην Τραπεζούντα και κατόπι στην Κωνσταντινού­πολη, όπου εξελίχτηκε σε δάσκαλο και σχο­λάρχη της πατριαρχικής Σχολής το 1671, αφού διαδέχτηκε στη σχολαρχία τον Αλέξανδρο Μαυ­ροκορδάτο τον «εξ απορρήτων».

Αναγκάστηκε όμως να παραιτηθεί έπειτα από μερικά χρόνια, το 1682, εξαιτίας μιας στάσης των μαθητών του που υποκινήθηκε από τον ιδρυτή του σχολείου.

Στη συνέχεια του έγινε πρόταση να πάει να δι­δάξει στην ελληνική σχολή της Μόσχας, αλλά προτίμησε να γυρίσει στην πατρίδα του, την Τραπεζούντα, για να βοηθήσει τους συμπα­τριώτες του. Και πράγματι, επί έξι χρόνια έδω­σε τα φώτα του στην πόλη και αγωνίστηκε για την παιδεία της πατρίδας του.

Ύστερα, το 1690, διορίστηκε δάσκαλος στο «Αυθεντικόν Ελληνικόν Φροντιστήριον του Βουκουρεστίου».

Το σχολείο τούτο, ο Σεβαστός Κυμινήτης το προήγαγε σε Ακαδημία, όπου δίδαξε και ο ίδιος επί δώδεκα χρόνια. Και, γενικά, με όλη την πνευματική του δράση στην πρωτεύουσα της Βλαχίας, συντέλεσε στην αναγέννηση του ρουμάνικου λαού. Σύμφωνα άλλωστε, με ομολογία των Ρουμάνων συγγραφέ­ων, η θρησκευτική, ηθική, γλωσσική, εθνική και πολιτική τούτη αναγέννηση που διήρκεσε από το 1644 ως το 1821, οφείλεται στα ελληνικά φροντιστήρια και τις ακαδημίες του Βουκουρεστίου, ιδρύματα στα οποία έλαμψε το φως της ελληνικής παιδείας.

Και πρωτεργάτες στην αναγέννηση του ρουμανικού λα­ού ήταν οι Τραπεζούντιοι δάσκαλοι, με αρχηγό τον Σεβαστό Κυμινήτη.

Ο διακεκριμένος Πόντιος λόγιος πέ­θανε στο Βουκουρέστι το Σεπτέμβρη του 1702, αφήνοντας πίσω του ένα τε­ράστιο εκπαιδευτικό και συγγραφικό έργο, φιλολογικής, θεολογικής και φι­λοσοφικής έρευνας.

Το έργο αυτό του έδωσε τους παρακάτω χαρακτηρισμούς, οι οποίοι πε­ριλαμβάνονται σ' ένα γράμμα των Τραπεζουντίων του Βουκουρεστίου προς τον μητροπο­λίτη Νεκτάριο: «ή πανσοφωτάτη μέλισσα, ή καλλικέλαδος γλώσσα και ή πηγή ανεξά­ντλητος, ο της ευσεβείας υπέρμαχος και της ασεβείας αντίπαλος, ό τέταρτος κατά τους ση­μερινούς καιρούς των σοφών εκείνων ιε­ραρχών, πλήν της αξίας, τό καύχημα των χρι­στιανών, ό σοφώτατος καθηγεμών και διδά­σκαλος».

Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, εξάλ­λου, που αποκαλέστηκε «Φάρος του Πόντου», από τα χρόνια του Σεβαστού Κυμινήτη και με­τά άρχισε να ακμάζει. Για πενήντα ολόκληρα χρόνια έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην καλλιέρ­γεια και την πνευματική προκοπή του τόπου.

Ωστόσο, στην ακμή του Φροντιστηρίου συντέ­λεσαν και οι κατοπινοί διευθυντές του: ο Κων­σταντίνος Ξανθόπουλος, ο Βεργάδης, ο I. Παρχαρίδης, ο Μιχαήλ Παρανίκας και ο Ν. Λιθοξόος. Από το σχολείο τούτο, άλλωστε, βγήκε μια σειρά από λόγιους, κληρικούς και λαϊκούς, οι ο­ποίοι με τη σοφία τους, τα συγγράμματά τους, και μ' όλη τη σχετική πνευματική δράση τους, βοήθησαν στην εκπαιδευτική αναγέννηση του ποντιακού λαού καθώς και του Ελληνισμού ευ­ρύτερα. Η ακτινοβολία τους μάλιστα, όπως θί­χτηκε παραπάνω, έφτασε ως το Βουκουρέστι.

Χρήστος Σαμουηλίδης