Η παιδεία στον Πόντο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας Mέρος 3o

Την ανάπτυξη της παιδείας με την ίδρυση σχολείων και την προσφορά χρημάτων, βοή­θησαν και οι τρεις μεγάλοι τραπεζικοί οίκοι της Τραπεζούντας: του Γ. Καπαγιαννίδη, των αδελφών Φωστηροπούλου και Αδάμ Θεοφυλάκτου, και του Α. Λεοντίδου.

Στις αρχές του 19ου αιώνα υπήρχε στην Τραπεζούντα μια Επιτροπή «επί των έξω σχολείων», που αργότερα μετονομάστηκε «Φι­λεκπαιδευτικός Σύλλογος Ξενοφών», ο οποίος φρόντιζε για τα σχολεία των χωριών. Ωστόσο, και από μόνα τους τα χωριά φιλοδοξούσαν να έχουν το σχολείο τους δίπλα στην εκκλησία. Έτσι, στις αρχές του 19ου αιώνα βλέπουμε σ' όλα τα χωριά του Πόντου αδελφωμένα τα δύο ιδρύματα, το σχολείο και την εκκλησία, μέσα στην ίδια αυλή.

Τα μικρά χωριά είχαν τετρατάξιο δημοτικό σχολείο, τα μεγαλύτερα είχαν σχολαρχείο, οι κωμοπόλεις, όπως π.χ. τα Σούρ­μενα, ημιγυμνάσιο και οι πόλεις εξατάξια Φροντιστήρια, όπως η Τραπεζούντα, η Αργυρούπολη και η Κερασούντα.

 Στα Κοτύωρα (Ορντού) υπήρχε η Ψωμιάδειος σχολή, που ή­ταν πλήρες εξατάξιο γυμνάσιο, ενώ στην Σαμ­ψούντα, από το 1866 υπήρχε αλληλοδιδακτικό δημοτικό σχολείο, που στα 1876 έγινε πλήρες δημοτικό αρρένων, με χωριστό παρθεναγωγείο για τα κορίτσια, ενώ στα 1896 αναφέρονται δυο σχολεία αρρένων και ένα παρθεναγωγείο. Το 1901 έχουμε στην πόλη Αστική Σχολή με 7 τάξεις: 4 δημοτικού και 3 σχολαρχείου, και το 1905 προστίθεται και το Τσινέκειο νηπιαγω­γείο. Τέλος, το 1914 αναφέρεται ένα Γυμνά­σιο στην πόλη και 88 σχολεία στην περιφέρεια με 111 δασκάλους.

Φροντιστήριο Τραπεζούντας

Ανάλογα σχολεία υπήρχαν και σ' άλλες πε­ριφέρειες, έτσι που ο Πόντος να θεωρείται ό­τι βρισκόταν στην πρώτη γραμμή της εκπαι­δευτικής ανάπτυξης του Ελληνισμού, ελεύθε­ρου και αλύτρωτου.

Η λειτουργία σχολείου στον Πόντο είχε γίνει μια βασική, οργανική α­νάγκη, ακόμα και για το πιο μικρό και απο­μακρυσμένο ελληνικό χωριό. Το «ούκ έπ' άρτω μόνον ζήσεται άνθρωπος», για τους Πόντιους ήταν νόμος. Ο Χρύσανθος αναφέρει ένα χα­ρακτηριστικό περιστατικό: Οι πρόσφυγες του μικρού χωριού Ουζ' της Τραπεζούντας, όταν γύρισαν στο ερημωμένο χωριό τους το 1918, και εγκαταστάθηκαν σ' αυτό, μόλις πέρασαν δεκαπέντε μέρες, και ενώ ακόμα βροντούσαν τα ρωσικά και τουρκικά κανόνια στην περιο­χή και γενικά ο πόλεμος μαινόταν ανάμεσα στους Ρώσους που έφευγαν και στους Τούρ­κους που έρχονταν πίσω, στα μέρη τους, έ­στειλαν στη μητρόπολη μια επιτροπή για να ζητήσει δάσκαλο για το χωριό τους. Η επιτρο­πή παρουσιάστηκε στη μητρόπολη, στις διά­φορες επιτροπές και δε γύρισε στο χωριό, πα­ρά μόνο όταν βρέθηκε ο δάσκαλος.

Στην Τραπεζούντα πάλι, λόγω του πλήθους των μαθητών του Φροντιστηρίου, λειτουργού­σαν ουσιαστικά μέσα στο ίδιο, μεγαλόπρεπο κτίριο, δύο Γυμνάσια, γιατί κάθε τάξη είχε δυο τμήματα. Εκτός από το Φροντιστήριο, στην Τραπεζούντα υπήρχε και εμπορική σχολή. Επίσης, λειτουργούσε στην πόλη και ένα είδος Διδασκαλείου, όπου φοιτούσαν και καταρτί­ζονταν όσοι ήθελαν να επιδοθούν στο διδα­σκαλικό έργο.

Έτσι, από την Τραπεζούντα εξορμούσαν οι δάσκαλοι που θα επάνδρωναν όλα τα δημοτι­κά σχολεία των ελληνικών κοινοτήτων στην Τουρκία, Ρωσία, Καύκασο και Ρουμανία. Και αντίστροφα, στο Φροντιστήριο της Τραπεζού­ντας συνέρρεαν Έλληνες μαθητές από όλα τα μέρη του Πόντου, της Τουρκίας και της Ρω­σίας, για να σπουδάσουν.

Από το Φροντιστήριο εξάλλου έφευγαν και οι απόφοιτοι που είχαν σπουδάσει ειδικά για να γίνουν παπάδες. Με πλήρη κατάρτιση στο λειτούργημά τους, πήγαιναν στα χωριά και ε­πάνδρωναν τις εκκλησίες.

Κοντά στο Φροντιστήριο λειτουργούσε και το Κεντρικό Παρθεναγωγείο, που περιλάμβα­νε και τρεις τάξεις τετραταξίου Γυμνασίου. Επίσης, υπήρχε το Θεοφυλάκτειο νηπιαγωγείο και τα Παυλίδεια εκπαιδευτήρια. Ένα είδος τεχνικού ή επαγγελματικού σχολείου για τα κο­ρίτσια αποτελούσε το Εργαστήριο κοπτικής και κεντημάτων που είχε ιδρύσει ο σύλλογος γυναικών «Μέριμνα Ποντίων Κυριών» και στο οποίο εκπαιδεύονταν και δούλευαν οι τρόφιμες, με αμοιβή.

Χρήστος Σαμουηλίδης