Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των εθνικών ομάδων του Πόντου. Μερος 2ο

Οι Σάννοι, ονομαζόμενοι Τζάννοι από τους Βυζαντινούς, κατοικούν στην περιοχή από την Τραπεζούντα μέχρι τις εκβολές του Άλυ ποταμού. Έχουν ελληνική καταγωγή και αντιπαθούν τους Τούρκους, με τους οποίους δεν έχουν κοινωνικές σχέσεις, ενώ κρατούν στενή επικοινωνία με τους Έλληνες χριστιανούς, τους οποίους αγαπούν ιδιαίτερα.
 Οι Σάννοι, υπερασπιζόμενοι την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας πολεμώντας ακόμη και μετά την πτώση της, εξισλαμίστηκαν βίαια. Σέβονται και τιμούν τους χριστιανικούς ναούς, που είναι ερείπια, εμποδίζουν όποιον θα ήθελε να τους μιάνει και, τέλος, τελούν διάφορα παλαιοχριστιανικά μυστήρια πραγματοποιώντας μεγάλη πανήγυρη κάθε χρόνο με την ευκαιρία της εορτής του Αγίου Γεωργίου.

 Οι Σάννοι της περιοχής Φάτσας και Οινόης στις συγκεντρώσεις τους συχνά κάνουν τελετές που θυμίζουν όχι μόνο τα ελευσίνια μυστήρια αλλά και τις αρχαιότροπες συναθροίσεις των πρώτων χριστιανικών χρόνων.

Οι Γεωργιανοί (Ίβηρες), κατοικώντας στο τμήμα μεταξύ Καυκάσου και αρμενικού οροπεδίου, εκχριστιανίστηκαν κατά τον 5^ο αιώνα, ενώ στη συνέχεια εξισλαμίστηκαν βίαια. Στους Έλληνες δείχνουν μεγάλη συμπάθεια και τους αποκαλούν «Περζενεσβίλι», δηλαδή «απογόνους σοφών».

 Αντίθετα, μισούν και αποστρέφονται τους Τούρκους και τους Αρμένιους. Κατά την εξεταζόμενη περίοδο μένουν, κυρίως, σε οικισμούς που έχουν δημιουργήσει στον ανατολικό Πόντο μαζί με άλλες εθνότητες. Σημαντικά κατάλοιπα της χριστιανικής θρησκείας επιβιώνουν στους μουσουλμάνους Γεωργιανούς. Πολλοί από αυτούς νηστεύουν την Παρασκευή και τελούν παρακλήσεις υπέρ των ασθενών τους.

Οι Ερυθίνοι (Kizil bas) κατοικούν κυρίως στα νότια σαντζάκια της ποντιακής ενδοχώρας (Αμάσειας, Τοκάτης Νικόπολης) που διοικητικά ανήκουν στο βιλαέτι Σεβάστειας, στο οποίο συνολικά διαμένουν 300.000. Από τους Άραβες ονομάζονται «Ακ Μπαϋλακάνοι» (προφανώς Παυλικανοί ).

Επιφανείς Οθωμανοί αξιωματούχοι περιγράφουν με δέος κοινωνικές τους εκδηλώσεις που αναφέρονται στο χριστιανικό τους παρελθόν, αναλογιζόμενοι ότι αυτοί δεν έχουν τίποτα κοινό με τους Τούρκους.
 Οι Ερυθίνοι καταβάλλουν φόρο όχι μόνο στο κράτος, αλλά και στους πνευματικούς τους ηγέτες, τους Ντεντέδες («dede»).

Η επίσκεψη των ντεντέδων στα χωριά τους είναι ένα σημαντικό κοινωνικό γεγονός που συνοδεύεται από εκδηλώσεις προς τιμήν τους και συγκεντρώσεις των πιστών. Υπό τους ήχους αυλών και άλλων οργάνων τελούνται διάφορα μυστήρια και όλοι πίνουν κάποιο ποτό που παρασκευάζεται από τους ντεντέδες.

Είναι σαφές ότι, αν και μουσουλμάνοι, έχουν θρήσκευμα ανάμικτο με το χριστιανικό, διατηρώντας πολλά κατάλοιπα της πρότερης ταυτότητας, όπως των αρχαίων ελληνικών μυστηρίων, αλλά και χριστιανικές δοξασίες.
 Σε μεγάλη υπόληψη διατηρούν το θεσμό των βωμών και εστιών προσευχόμενοι κατά την ανατολή και τη δύση του ήλιου, σέβονται τα μυστήρια του βαπτίσματος και της μετάληψης, δεν κάνουν περιτομή, δεν αποφεύγουν το χοιρινό κρέας και πίνουν οινοπνευματώδη. Αγαπούν ιδιαίτερα τους Έλληνες και οι γυναίκες τους μένουν ακάλυπτες ενώπιον των Ελλήνων, τους οποίους περιποιούνται και φιλοξενούν, ενώ, αντίθετα, περιφρονούν και μισούν τους Τούρκους, εναντίον των οποίων πολεμούν συχνά.

Οι Γιουρούκοι, των οποίων η ονομασία προέρχεται από το ρήμα yόrόmek (= βαδίζω, κινούμαι), είναι ή πλάνητες, ή νομάδες. Βρίσκονται, κυρίως, στα Βιλαέτια Σεβάστειας και Κασταμονής και συνεπώς στα αντίστοιχα ποντιακά σαντζάκια. Είναι είτε ποιμένες είτε πλανόδιοι τεχνίτες ασχολούμενοι με τη σιδηρουργία και την πεταλουργία, όπως και οι αρχαίοι Χάλυβες, όντας Έλληνες στην καταγωγή, προερχόμενοι τόσο από εκείνους, όσο και από τους Παφλαγόνες.

Οι μετακινήσεις τους δεν είναι μεγάλες και πάντως δεν κινούνται μακράν της περιοχής του Πόντου. Διαμένουν στα υψηλότερα μέρη των οροπεδίων και έχουν θρήσκευμα φαινομενικά μουσουλμανικό, στην πραγματικότητα όμως χριστιανικό. Η οργάνωση των οικισμών τους και η διάταξη των καλύβων ή των σκηνών τους έχουν αναλογίες με τους αρχαίους ελληνικούς οικισμούς, όπου στο μέσον υπάρχει κενός χώρος, η αγορά. Αναφέρονται περιπτώσεις Γιουρούκων που αρνήθηκαν να ορκιστούν στο κοράνιο.

Οι Κιρκάσιοι ή Τσερκέζοι Herkez), που συναντώνται σε όλες τις περιοχές του Πόντου, είναι οι αρχαίοι Κερκίται και στην περιοχή του Πόντου εμφανίζονται κυρίως μετά τους ρωσοτουρκικούς πολέμους. Ανήκουν στη Φρυγοπελασγική ομοφυλία, είναι δηλαδή φυλή συγγενική με τους Έλληνες και μάλιστα με τους Αχαιούς, και έχουν συνείδηση αυτού του δεδομένου, για το οποίο είναι ιδιαίτερα υπερήφανοι. Κατά τον Henri Mathieu μάλιστα συνδέονται φυλετικά με τους Κρήτες και μάλιστα με τους Σφακιανούς, με τους οποίους έχουν τα ίδια ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά.

Η πολιτιστική τους ιδιαιτερότητα ευθύνεται για το γεγονός ότι μετά τη μετοίκησή τους δεν αφομοιώνονται από τους ομοθρήσκους τους Τούρκους, αλλά, αντίθετα, διατηρούν σημαντικό μέρος της ταυτότητάς τους, όπως το μαρτυρούν αυτά τα ίδια τα ονόματά τους, των οποίων προτάσσεται το εθνικό τους «Τσερκέζ» (π.χ. «Τσερκέζ Χασάν», «Τσερκέζ Αλή» κ.ο.κ.).

Κατά τις διάφορες ιστορικές περιόδους πολέμησαν στο πλευρό των Ελλήνων εναντίον των Περσών, των Τούρκων κ.ά. Εξισλαμίστηκαν κατά το 15^ο αιώνα, διατηρούν όμως πολλά στοιχεία της πρότερης χριστιανικής τους ταυτότητας σεβόμενοι το σταυρό, λατρεύοντας την Παναγία, επικαλούμενοι τους αποστόλους και κάνοντας διάφορες τελετές που θυμίζουν έντονα τη χριστιανική θρησκεία. Ταυτόχρονα, στον κοινωνικό τους βίο διατηρούν πολλές συνήθειες του απώτερου πολιτιστικού τους παρελθόντος, ενώ ενδιαφέρον έχει η μεγάλη γιορτή που πραγματοποιούν κατά την επέτειο του θανάτου του Αγίου Γεωργίου, τον οποίο εξόχως λατρεύουν.

Σε κάθε περίπτωση διάκεινται ευμενώς προς τους Έλληνες, ενώ, αντίθετα, μισούν και αποστρέφονται τους Τούρκους, γεγονός που αποδείχτηκε κατά τον τελευταίο πόλεμο, οπότε στο εσωτερικό της Αμισού βοήθησαν τα ελληνικά ανταρτικά σώματα εναντίον των Τούρκων.

 Η γλώσσα των Κιρκασίων, όπως και των συγγενών τους Αβασγών ή Απαζάδων, έχει φρυγοπελασγική προέλευση και είναι η επικρατούσα γλώσσα μεταξύ των ορεινών φύλων του Καυκάσου, η οποία παρέμεινε πρωτόγονη και αδιάπλαστη και σ' αυτό συνετέλεσε προφανώς το γεγονός ότι στερείται γραπτής έκφρασης και για το λόγο αυτό γράφεται με αραβικούς χαρακτήρες.

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΟΝΤΙΑΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ «ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΝΤΟΥ» ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 24

ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΝΤΩΝΗ Υ. ΠΑΥΛΙΔΗ

ΤΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ (1900-1914)

και η ιδεολογική κυριαρχία των Ελλήνων

στον Πόντο