Οι γεωγραφικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες που επικράτησαν στην περιοχή του Πόντου έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινωνίας του Πόντου και της Τραπεζούντας των αρχών του 20ού αιώνα.
Η γεωγραφική απομόνωση της βορειοδυτικής αυτής περιοχής της Μικράς Ασίας μεταξύ των αδιαπέραστων ποντιακών ορέων και του Ευξείνου Πόντου συντελεί στο να επηρεάζεται λιγότερο από εξωτερικούς παράγοντες και, συνεπώς, συντελεί στην ανάπτυξη αλλά και τη διατήρηση ιδιαιτεροτήτων για πολύ περισσότερο χρονικό διάστημα από τις υπόλοιπες περιοχές του μικρασιατικού χώρου.
Σημαντικός πρωταρχικός παράγοντας είναι η αρχική εγκατάσταση των Ελλήνων αποίκων από τον 8ο π.Χ. αιώνα εδώ και η επέκτασή τους σε όλη την παράλια περιοχή, με τη δημιουργία εμπορικών σταθμών, οι οποίοι μετεξελίσσονται σε αστικά κέντρα που είναι φορείς της ελληνικής ιδεολογίας. 
Επόμενος παράγοντας είναι η περίοδος του Βασιλείου των Μιθριδατών, του μεγαλύτερου κρατικού μορφώματος της εποχής σε όλη τη Μικρά Ασία, το οποίο κυριαρχεί πολιτικά και ιδεολογικά με την καθιέρωση της ελληνικής γλώσσας και θρησκείας στην ευρύτερη περιοχή του Πόντου.
Ακολουθεί η Αυτοκρατορία των Κομνηνών, του σημαντικότερου μεσαιωνικού ελληνικού πολιτειακού μορφώματος μετά την πτώση του Βυζαντίου στους Σταυροφόρους και, κατά συνέπεια, του κύριου ελληνικού φορέα παραγωγής ιδεολογικών μηχανισμών. Αυτή την εποχή καλλιεργείται ένα από τα κύρια ιδεολογικά στοιχεία, η ελληνική γλώσσα, που αναπτύσσεται κατά τις τοπικές συνθήκες και διαμορφώνεται στην ποντιακή διάλεκτο.
Η ίδρυση της Αυτοκρατορίας, που με πρωτεύουσα και συνεπώς πολιτικό και ιδεολογικό της κέντρο την Τραπεζούντα διατηρείται για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα (δυόμισι περίπου αιώνες), έχει τεράστια σημασία για τον ελληνισμό, γιατί διαμόρφωσε τις προϋποθέσεις για σθεναρότερη - σε σχέση με τις υπόλοιπες περιοχές της Μικράς Ασίας - αντίσταση του τοπικού (ποντιακού) ελληνισμού λίγο αργότερα απέναντι στους εξισλαμισμούς και γενικά την τουρκοποίηση.
Πραγματικά, παρά τη βιαιότητα των εξισλαμισμών αμέσως μετά την άλωση της Τραπεζούντας από τον οσμανικό στρατό (1461) και κυρίως κατά το 17ο και 18ο αιώνα, μεγάλες πληθυσμιακές μάζες Ελλήνων Ποντίων εξισλαμισμένων παρουσιάζονται ως μουσουλμάνοι, διατηρούν όμως λάθρα την αληθινή τους ταυτότητα ως Κρυπτοχριστιανοί, αναπτύσσοντας ολόκληρους κώδικες επικοινωνίας μεταξύ τους.
Είναι τόσο μεγάλος ο αριθμός των Κρυπτοχριστιανών, ώστε στις σημαντικότερες πληθυσμιακά περιοχές της ποντιακής ενδοχώρας αυτοί είναι σχεδόν διπλάσιοι των (φανερών) Μουσουλμάνων, ενώ ισχυρή είναι η άποψη ότι στις περιοχές αυτές δεν υπάρχει ούτε ένας κάτοικος τουρκικής καταγωγής. Αυτά τα δεδομένα έχουν μεγάλη σημασία κατά τη περίοδο των μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα και κυρίως μετά την υπογραφή του Χάττι-Χουμαγιούν (1856), που χορηγεί κάποιες θρησκευτικές ελευθερίες στους υπηκόους της Αυτοκρατορίας. Αυτό οδηγεί τους Κρυπτοχριστιανούς στη διεκδίκηση της πρότερης ταυτότητας, πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις επιτυγχάνουν, όχι όμως χωρίς δυσκολίες.
Η επαναπροσχώρησή τους στις χριστιανικές κοινότητες ερμηνεύει, πλην των άλλων, και την πληθυσμιακή έκρηξη του ποντιακού ελληνισμού κατά την περίοδο αυτή και, συνεπώς, τη μεγάλη αύξηση στους μαθητικούς πληθυσμούς της περιοχής. Ένας σημαντικός αριθμός από αυτούς αφήνει τις πρωτοβουλίες αναγνώρισής τους ως χριστιανών για αργότερα, οπότε οι συνθήκες θα είναι καλύτερες, όμως οι εξελίξεις στις αρχές του 20ού αιώνα είναι ραγδαίες και η συνθήκη ανταλλαγής των ελληνοτουρκικών πληθυσμών, που υπογράφεται στη Λωζάννη στις 30 Ιανουαρίου του 1923, προβλέπει την ανταλλαγή όχι με βάση την εθνικότητα, αλλά το θρήσκευμα, κι έτσι τους αναγκάζει να παραμείνουν στον Πόντο.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ένας σημαντικός αριθμός Κρυπτοχριστιανών εξακολουθεί να κατοικεί και σήμερα στον Πόντο, αλλά και στην Κωνσταντινούπολη όπου βρέθηκε ως μετανάστης κατά τις επόμενες δεκαετίες, αφήνοντας μια εκκρεμότητα που προκύπτει από την ιστορία της περιοχής.
Είναι τόσο μεγάλος ο αριθμός των Κρυπτοχριστιανών, ώστε στις σημαντικότερες πληθυσμιακά περιοχές της ποντιακής ενδοχώρας αυτοί είναι σχεδόν διπλάσιοι των (φανερών) Μουσουλμάνων, ενώ ισχυρή είναι η άποψη ότι στις περιοχές αυτές δεν υπάρχει ούτε ένας κάτοικος τουρκικής καταγωγής. Αυτά τα δεδομένα έχουν μεγάλη σημασία κατά τη περίοδο των μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα και κυρίως μετά την υπογραφή του Χάττι-Χουμαγιούν (1856), που χορηγεί κάποιες θρησκευτικές ελευθερίες στους υπηκόους της Αυτοκρατορίας. Αυτό οδηγεί τους Κρυπτοχριστιανούς στη διεκδίκηση της πρότερης ταυτότητας, πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις επιτυγχάνουν, όχι όμως χωρίς δυσκολίες.
Η επαναπροσχώρησή τους στις χριστιανικές κοινότητες ερμηνεύει, πλην των άλλων, και την πληθυσμιακή έκρηξη του ποντιακού ελληνισμού κατά την περίοδο αυτή και, συνεπώς, τη μεγάλη αύξηση στους μαθητικούς πληθυσμούς της περιοχής. Ένας σημαντικός αριθμός από αυτούς αφήνει τις πρωτοβουλίες αναγνώρισής τους ως χριστιανών για αργότερα, οπότε οι συνθήκες θα είναι καλύτερες, όμως οι εξελίξεις στις αρχές του 20ού αιώνα είναι ραγδαίες και η συνθήκη ανταλλαγής των ελληνοτουρκικών πληθυσμών, που υπογράφεται στη Λωζάννη στις 30 Ιανουαρίου του 1923, προβλέπει την ανταλλαγή όχι με βάση την εθνικότητα, αλλά το θρήσκευμα, κι έτσι τους αναγκάζει να παραμείνουν στον Πόντο.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ένας σημαντικός αριθμός Κρυπτοχριστιανών εξακολουθεί να κατοικεί και σήμερα στον Πόντο, αλλά και στην Κωνσταντινούπολη όπου βρέθηκε ως μετανάστης κατά τις επόμενες δεκαετίες, αφήνοντας μια εκκρεμότητα που προκύπτει από την ιστορία της περιοχής.
Μεγάλης σημασίας παράγοντας για την ερμηνεία των κοινωνικών και οκονομικών εξελίξεων στον Πόντο, κατά την εξεταζόμενη περίοδο, έχει η μεταλλοφόρα περιοχή της Χαλδίας, νότια της Τραπεζούντας. Οι Σουλτάνοι χορηγούν ειδικά προνόμια στους Έλληνες για να συνεχίσουν να ασχολούνται με την εξόρυξη και επεξεργασία των πολύτιμων μετάλλων της περιοχής, την οποία γνωρίζουν καλά από τα πανάρχαια χρόνια. Αυτό συνιστά παράγοντα μεγάλης οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης της περιοχής, η οποία προσελκύει μεγάλες μάζες ελληνικών πληθυσμών, σε τέτοιο βαθμό, ώστε κατά τα τέλη του 18ου αιώνα να θεωρείται μια από τις πιο πλούσιες και πολυάνθρωπες περιοχές της Μικράς Ασίας.
Εδώ η πολιτιστική έκρηξη έχει ως επίκεντρο τις ιστορικές μονές της περιοχής, που μετατρέπονται σε σημαντικά μορφωτικά κέντρα, και το πλήθος των σχολικών μηχανισμών που αναπτύσσονται, στην κορυφή των οποίων βρίσκεται το Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως, που το κτίριό του, περίπου δυόμισι αιώνες μετά την οικοδόμησή του, εντυπωσιάζει και σήμερα ακόμη τον επισκέπτη της έρημης πλέον πόλης.
Στις αρχές, όμως, του 19ου αιώνα οι μέχρι τότε συνθήκες ανατρέπονται και οικονομικοί και πολιτικοί λόγοι (παρακμή ή καταστροφή κάποιων μεταλλείων, πτώση της αξίας των μετάλλων, Ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828-30), οδηγούν σε μια αντιστροφή της μέχρι τότε πορείας. Οι Έλληνες εγκαταλείπουν τη Χαλδία μετακινούμενοι σε άλλες περιοχές, πολλές από τις οποίες - όπως ο δυτικός Πόντος - έχουν από καιρό απωλέσει τα ελληνικά τους ιδεολογικά στοιχεία.
Τροφοδοτούν τις νέες περιοχές με νέο αίμα, μεταφέρουν τα ιδεολογικά τους στοιχεία εξελληνίζοντάς τες εκ νέου, περιθωριοποιώντας παράλληλα τους παλαιούς κατοίκους, οι οποίοι στη συνέχεια αναγκάζονται να μεταναστεύσουν, με τη σειρά τους, σε άλλες περιοχές. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα νέο ελληνικό αποικισμό, που προσδίδει ζωντάνια και σφρίγος στον ποντιακό ελληνισμό και δημιουργεί προϋποθέσεις για τη μετέπειτα ραγδαία του οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη.
Εδώ η πολιτιστική έκρηξη έχει ως επίκεντρο τις ιστορικές μονές της περιοχής, που μετατρέπονται σε σημαντικά μορφωτικά κέντρα, και το πλήθος των σχολικών μηχανισμών που αναπτύσσονται, στην κορυφή των οποίων βρίσκεται το Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως, που το κτίριό του, περίπου δυόμισι αιώνες μετά την οικοδόμησή του, εντυπωσιάζει και σήμερα ακόμη τον επισκέπτη της έρημης πλέον πόλης.
Στις αρχές, όμως, του 19ου αιώνα οι μέχρι τότε συνθήκες ανατρέπονται και οικονομικοί και πολιτικοί λόγοι (παρακμή ή καταστροφή κάποιων μεταλλείων, πτώση της αξίας των μετάλλων, Ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828-30), οδηγούν σε μια αντιστροφή της μέχρι τότε πορείας. Οι Έλληνες εγκαταλείπουν τη Χαλδία μετακινούμενοι σε άλλες περιοχές, πολλές από τις οποίες - όπως ο δυτικός Πόντος - έχουν από καιρό απωλέσει τα ελληνικά τους ιδεολογικά στοιχεία.
Τροφοδοτούν τις νέες περιοχές με νέο αίμα, μεταφέρουν τα ιδεολογικά τους στοιχεία εξελληνίζοντάς τες εκ νέου, περιθωριοποιώντας παράλληλα τους παλαιούς κατοίκους, οι οποίοι στη συνέχεια αναγκάζονται να μεταναστεύσουν, με τη σειρά τους, σε άλλες περιοχές. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα νέο ελληνικό αποικισμό, που προσδίδει ζωντάνια και σφρίγος στον ποντιακό ελληνισμό και δημιουργεί προϋποθέσεις για τη μετέπειτα ραγδαία του οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη.
Η υπογραφή του Χάττι-Χουμαγιούν το 1856, που θεωρείται σημαντικό ορόσημο για τον ποντιακό, και όχι μονο, ελληνισμό, διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για μια άνευ προηγουμένου συνεχή οικονομική και πολιτιστική άνοιξη. Η έλευση του 20ού αιώνα βρίσκει τον ποντιακό ελληνισμό κάτω από τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις. Η ανάπτυξη τώρα λαμβάνει έντονους ρυθμούς, ενώ τεράστιοι όγκοι προϊόντων μετακινούνται μέσω των δύο κύριων πυλών εισόδου και εξόδου του Πόντου, της Αμισού (Σαμψούντας) και κυρίως της Τραπεζούντας, από τη Δύση προς την Ανατολή και αντίστροφα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου