Επικοινωνία Σαντάς με τις γύρω περιοχές

Η επικοινωνία της Σαντάς με τας περί αυτήν περιοχάς εγίνετο πάντοτε δια πεζοπορίας, διότι αμαξητός δρόμος δεν υπήρχεν.

Επικοινωνία Σαντάς - Τραπεζούντος

Η επικοινωνία αυτή εγίνετο κατά τους καλοκαιρινούς μήνας μέσον Όλασας, ή μέσον Μονής Σουμελά.
Κατά τους χειμερινούς μήνας επειδή ο δρόμος αυτός διεκόπτετο λόγω των χιονοπτώσεων εγίνετο μέσον Σουρμένων.
Η διαδρομή ήτο πάντοτε διήμερος, με ενδιάμεσον διανυκτέρευσιν.

Επικοινωνία Σαντάς - Τραπεζούντος μέσον Όλασας

Δια την επικοινωνίαν αυτήν, αναχωρών κανείς από την Σαντά ηκολούθη πορείαν βορειοδυτικήν, επί των οροπεδίων, και μετά οκτάωρον πεζοπορίαν έφθανεν εις την οροσειράν άνωθεν της Όλασας, όπου και διανυκτέρευεν εις ένα μεγάλον σπήλαιον, το οποίον υπήρχεν επί της κορυφογραμμής.
Την επομένην κατηφορίζων περνούσεν από την Όλασαν και μετά τρίωρο πορείαν έφθανεν εις την θέσιν Χος ογλάν, διασχίζοντας τον Πυξίτην ποταμόν, τον αμαξητόν δρόμον Τραπεζούντος Ερζερούμ (Θεοδοσιουπόλεως).

Εκείθεν με άλλην τρίωρον πορείαν, έχων δεξιά του τον ποταμόν έφθανεν εις Τραπεζούντα.

Επικοινωνία Σαντάς - Σουμελάς, Λιβεράς -Τραπεζούντος

Προς τούτο αναχωρών κανείς από την Σαντά ηκολούθη πορείαν προς δυσμάς· μετά τρίωρον πορείαν έφθανεν εις το οροπέδιον Καζουκλή.

Εκείθεν δια του οροπεδίου αντάμωνε τα Παρχάρια Κόβλακα, Μονενέν οπόθεν κατηφορίζων μετά άλλην τρίωρον πεζοπορίαν, έφθανεν εις την πλαγιάν απέναντι από την Μονήν (τη Παναγιάς το ρακάν όπως το έλεγαν) και κατηφορίζων συνεχώς έφθανεν εις τον ποταμόν (τη Παναγιάς το ποτάμ). 

Από εκεί αν μεν ήθελεν να επισκεφθή την Μονήν έπρεπεν να ανηφορίση περίπου είκοσι λεπτά, αν δεν ήθελεν να συνέχιση δια Τραπεζούντα, έχοντας αριστερά του τον ποταμόν κατηφόριζε και δια μέσον των Ελληνικών χωριών ΣΚΑΛΙΤΑ ΑΓΟΥΡΖΕΝΩΝ έφθανεν με τετράωρον περίπου πορείαν εις Λιβεράν.

Από την Λιβεράν μετά ημίωρον πορείαν, έφθανεν εις Τζεβιζλικ όπου αντάμωνε τον αμαξητόν δρόμον Τραπεζούντας Ερζερούμ και τον Πυξίτην ποταμόν εις την συμβολήν του με τον ποταμόν της χαράδρας της Μονής Σουμελά (τη Παναΐας το ποτάμ).

Από το Τζεβιζλίκ έχων δεξιά τον Πυξίτην ποταμόν, μετά εξάωρον πορείαν μέσω Χος Ογλάν έφθανεν εις Τραπεζούντα.

Ο Πυξίτης ποταμός είχεν την εκβολήν του εις τον Εύξεινον Πόντον εις την ανατολικήν παρυφήν της Τραπεζούντος.

Η διαδρομή αυτή ήτο μακρυτέρα της διαμέτρου Όλασας, και δι' αυτό δεν επροτιμάτο, παρά μόνο, αν κανείς ήθελεν να επισκεφθή την Μονήν Σουμελά, ή την Λιβεράν.

Δρόμος για τη Σαντά

Επικοινωνία Σαντάς - Τραπεζούντος μέσον Σουρμένων

Δια την διαδρομήν αυτήν, αναχωρώντας κανείς από την Σαντά, ηκολούθη πορείαν προς Βορράν, κατά μήκος του ποταμού Γιάμπολη, και μετά δωδεκάωρον πορείαν, έφθανεν εις Σούρμενα, οπόθεν δια της παραλιακής οδού έφθανεν εις Τραπεζούντα.

Η διαδρομή αυτή ήτο μακροτέρα όλων των άλλων, και πλέον επικίνδυνος, διότι διήρχετο δια μέσου των Τουρκικών χωρίων, Ισχάν, Αγρίδ, Μεσοχώρ. Και ο κίνδυνος ληστείας ήτο μεγάλος από τους Τούρκους, με τους οποίους ως ανεφέρθη δεν διετήρουν φιλικάς σχέσεις οι Σανταίοι.

Ώφειλον όμως να ακολουθήσουν αυτήν την διαδρομήν, διότι ήτο η μοναδική κατά τους χειμερινούς μήνας, τόσον δια την κάθοδον εις Τραπεζούντα, όσον και δια μέσου αυτής και πάλιν επίσκεψιν της Λιβεράς, και της Μονής Σουμελά.

Δια τούτο δεν εχρησιμοποιείτο παρά μόνο δι επείγουσας ανάγκας και κατά αραιά διαστήματα, μιαν ή δύο φορές καθ’ όλην την χειμερινήν περίοδον, και με ομαδικάς καθόδους.

Μετά την αποχώρησιν των Ρωσικών στρατευμάτων κατοχής, η κάθοδος αυτή εγίνετο συνοδεία αστυνομικού (ζιανταρμά), από τον αστυνομικόν σταθμόν που ιδρύθη εις το χωριόν Πινιατάντων οπότε κίνδυνος ληστείας δεν υπήρχε. Δυστυχώς η διάρκεια αυτή ήτο βραχεία διότι ο αστυνομικός σταθμός διελύθη.

Η επικοινωνία Σαντάς - Τραπεζούντος εγίνετο πάντοτε με ομαδικάς καθόδους των χωρικών, κυρίως των γυναικών, αι οποίαι φορτωμέναι μέσα σε καλάθια ολίγα γαλακτοκο μικά προϊόντα και κυρίως βούτυρον, και τσιορτάνια μετέβαινον εις Τραπεζούντα δια να προμηθευθούν δια της πωλήσεως αυτών απαραίτητα δια την διαβίωσιν αυτών είδη· ως αλάτι ζάχαριν ,σπίρτα (εβζάδας) καφέ, λάδι δια τα κανδύλια των εικονοστασίων, ως και σολοδέρματα για την κατασκευήν παπουτσιών.

Η πεζοπορία αυτή πολλάκις λόγω της ορεινής διαδρομής, εσυνεχίζετο και υπό βροχήν ακόμα χωρίς να διακόπτεται διότι άλλως εγένετο μακρυτέρας διαρκείας, αι δε βροχαί εις τας περιοχάς αυτάς ήσαν συνήθεις, και πολλές φορές συνεχείς.

Ανδρέας Αγ. Σπυράντης
Γιατρός



Σ.Σ.  Προσπαθήσαμε να μην κάνουμε επεμβάσεις στο αρχικό κείμενο , αφού πρόκειται για ένα είδος απομνημονευμάτων, τα οποία δεν μεταβάλλονται "επ' ουδενί λόγω".