Ο ιστορικός Καρολίδης για τον Σουλτάν Αζίζ

Φροντιστήριο Τραπεζούντας

Ο πιο φωτεινός πνευματικός φάρος του Ελληνισμού του Πόντου στάθηκε το φροντιστήριο Τραπεζούντας. Το σχολείο αυτό καθώς και όλα τ' άλλα ελληνικά σχολεία του Πόντου, ανώτερα και κατώτερα, στην αρχή δεν φρόντισαν να στηρίξουν την εργασία τους επάνω σε ορθές και υγιείς παιδαγωγικές βάσεις , μα στάθηκαν αληθινά επαναστατικά φυτώρια και θαυματούργησαν από εθνική άποψη.
Το γοργό ξύπνημα των Ελλήνων του Πόντου και όλου του τούρκικου κράτους  και η αστραπιαία επίδοσή τους στις επιστήμες και στις τέχνες ανάγκασαν τον ρέκτη μονάρχη των Τούρκων Σουλτάν  Αζίζ να σκεφθεί διαφορετικά για το φιλοπρόοδο ελληνικό στοιχείο. Για τον Σουλτάν Αζίζ  γράφει ο ιστορικός Π. Καρολίδης στην  Ιστορίας Παπαρρηγοπούλου  τα παρακάτω:
«Την εποχή που βασίλευε ο Αζίζ (1861—1876) στην Οθωμανική Αυτοκρατορία διδόταν πολύ μεγάλη ελευθερία σε κάθε κίνηση εκπολιτιστική που προερχόταν από την Ελλάδα και από το Ελληνικό στοιχείο....Η Κωνσταντινούπολη έγινε τότε μεγάλο κέντρο εκ πολιτιστικό του Ελληνικού στοιχείου. 
Πολλά σχολεία χτίζονταν σε όλες τις επαρχίες και τα ελληνικά γράμματα διαδίδονταν με την προστασία της Αυτοκρατορικής κυβέρνησης. Τότε και η ελληνική εφημερίδα «Νεολόγος» εκήρυττεν ως Μεγάλην Ιδέαν του Ελληνικού έθνους την διάδοση των ελληνικών γραμμάτων και του ελληνικού πνευματικού βίου και πολιτισμού στο  οθωμανικό κράτος και σ’ όλη την ανατολή.
 Αυτά εύρισκαν απήχηση στην συνείδηση του ελληνικού λαού της Ελλάδος και της ελληνικής κυβέρνησης, και ο Σουλτάν  Αζίζ πανηγυρικώς κοσμούσε το στήθος του με το παράσημο του ελληνικού μεγαλόσταυρου. 
Οικονομικώς δε η Τουρκία γινόταν κράτος Ελληνικό, αφού όλη η οικονομική ζωή και πολλά δημόσια έργα γίνονταν από τους Έλληνας και με ελληνικά κεφάλαια. Πολλοί Έλληνες και ξένοι αμερόληπτοι κριταί κατέκριναν την επιθετική πολιτική της Ελλάδος εναντίον της Τουρκίας, γιατί φρονούσαν ότι η ελληνοποίηση του μεγάλου Οθωμανικού κράτους ήταν απλούν ζήτημα χρόνου, που θα πραγματοποιόταν με τα Ελληνικά γράμματα, με την ελληνική εμπορία και βιομηχανία και με κάθε άλλη πνευματική καί ηθική ροπή του ελληνισμού». Δυστυχώς ο Σουλτάν Αζίλ πέθανε γρήγορα, ο δε Σουλτάν Χαμήτ που τον διαδέχθηκε σύντομα σαν καχύποπτος πού ήταν πολέμησε την πνευματική ισχύ του ελληνισμού, και συνεπώς έβαλε χέρι και στα προνόμια του έθνους.
 Τότε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Διονύσιος ο Ε’ κήρυξε την Εκκλησίαν εν διωγμώ και διέταξε το κλείσιμο των εκκλησιών. Οι εκκλησίες έμειναν κλειστές άπ’ τον Σεπτέμβρη ως τα Χριστούγεννα του 1885, έως ότου αναγκάσθηκε ο Χαμίτ να υποχωρήσει.
 Παρ’ όλα αυτά ή έφεση των Ελλήνων προς τα γράμματα και την πρόοδο τους ανέβασε σε ανώτερο επίπεδο πολιτισμού, και προκάλεσε αργότερα τον φθόνο των Νεοτούρκων και των Κεμαλικών που ζητούσαν να εξοντώσουν το ελληνικό στοιχείο.