Η Λογοτεχνία των Ποντίων μετά το 1922

Ιωακείμ Σαλτσής

Στην Ελλάδα, μετά το 1922-1923, γράφτηκε το μεγαλύτερο μέρος της ποντιακής λογοτεχνίας και μάλιστα στην ποντιακή διάλεκτο. Τα πρώτα λογοτεχνικά δημιουργήματα των Ποντίων δημοσιεύτηκαν στα περιοδικά και τις εφημερίδες «Ποντιακά Φύλλα» 1936, «Ποντιακή Εστία» 1950, «Το βήμα» 1960, «Ποντιακά Χρονικά» 1958. «Ποντιακή Φωνή» 1963, «Ποντιακή Επιθεώρησις» 1970, «Ποντιακά Νέα» 1972, «Ένωση Ποντίων» 1976, «Αργοναύτης» 1989, «Δεσμός» 1989, «Ρωμανία» 1990, «Εύξεινος Πόντος» 1997, «Οφίτικα Νέα» «Ποντιακά Χρονικά» 1943, «Το Ποντιακό» (Ποντιακό Θέατρο) 1950, «Ποντιακά Ιστορήματα» 1966, «Ποντιακά Χρονικά» 1972, «Ποντιακοί Αντίλαλοι» 1977, «Ποντιακή Ηχώ» 1981 «Ποντιακό Βήμα» 1985.
Ταυτοχρόνως κυκλοφόρησαν και πάρα πολλά ποιήματα και πεζογραφήματα, προσωπικές μαρτυρίες κ. ά., σε αυτοτελείς εκδόσεις, πάντοτε με δαπάνη των ίδιων των συγγραφέων και σχεδόν ποτέ με ενίσχυση της έκδοσης από κάποιον φορέα των Ποντίων.

Φόρης Παροτίδης

ΣΤΗΝ ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ

Οι λογοτέχνες που εμφανίστηκαν μέσα από τις σελίδες των εφημερίδων και των περιοδικών των Ποντίων, αλλά και με αυτοτελείς εκδόσεις ήταν οι: 
Φίλ. Κτενίδης, Παντ. Μελανοφρύδης, Γιώργ. Ζερζελίδης, Ηλίας Τσιρκινίδης, Σίμος Λιανίδης, Στάθ. Χριστοφορίδης-Σάρπογλης, Ξέν. Ξενίτας, Στάθ. Αθανασιάδης, Ιωακ. Σαλτσής, Ιωάν. Αβραμάντης, Ευριπ. Χειμωνίδης, Δημ. Κ. Παπαδόπουλος, Αγαθάγγελλος Φωστηρόπουλος, Ελευθέριος Ελευθεριάδης, Μαίρη Κωνσταντινίδου, Δέσποινα Φωστηροπούλου, Χαράλαμπος Γαλανός, Σοφία Αρνοπούλου, Στάθης Ευσταθιάδης, Γ. Γαλανοματίδης, Δημ. Παρασκευόπουλος, Κώστας Καλλίδης, Δημ. Νικοπολιτίδης, Βέρα Αντωνιάδου, Κώστας Διαμαντίδης, Παύλος Κοτανίδης, Θεόδ. Αμπεριάδης, Βασίλ. Ταρνανίδης, Γιάννης Μιχαηλίδης κ. ά., αλλά και άλλοι πολλοί που δεν εκφράστηκαν στην ποντιακή, των οποίων, όμως, το λογοτεχνικό έργο είναι άμεσα ή έμμεσα επηρεασμένο από τη ζωή των Ποντίων στον Πόντο ή στην Ελλάδα, όπως οι: 
Χρ. Σαμουηλίδης, Στέφ. Τηλικίδης, Λάζ. Παυλίδης, Σταύρος Κοταμανίδης, Πάνος Καϊσίδης, Φόρης Παροτίδης, Νικ. Γρηγοριάδης, Ερμής Μουρατίδης, Γιώργ. Δαμψίδης, Γεώργ. Πηλείδης, Στ. Καλλιφατίδης, Γιώργ. Κοτανίδης, Κώστ. Αλμετίδης, Μιχ. Αλμετίδης, Έλλη Κουτσιαλή-Αλμετίδου, Χρ. Κοπτερόπουλος, Νόρα Κωνσταντινίδου, Γ. Σπινθηρόπουλος, Δέσποινα Πολυχρονίδου, κ. ά.
Η σημαντικότερη προσπάθεια έκδοσης λογοτεχνικών κειμένων των Ποντίων έγινε από τον Ιορδάνη Παμπούκη μέσα στη δεκαετία του 1950, στη σειρά «Ποντιακή Λογοτεχνία», χωρίς, όμως, συνέχεια, αφού τυπώθηκαν έργα μόνον του Παντελή Μελανοφρύδη, του Γιώργου Ζερζελίδη και του Ξένου Ξενίτα (Ξενοφώντα Άκογλου).

Στάθης Ευσταθιάδης

ΕΠΙΦΥΛΑΞΗ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ

Η λογοτεχνία των Ποντίων, εδώ στην Ελλάδα, αντιμετωπίστηκε στην αρχή, με επιφυλακτικότητα ή και με εχθρότητα από μέρους ορισμένων μη Ποντίων φιλολόγων κ. ά., όχι για τίποτε άλλο, αλλά για να μην «θιγεί» η λογοτεχνία που γραφόταν στη νεοελληνική γλώσσα. Τότε, ακριβώς, βγήκαν ορισμένοι φιλόλογοι που υπερασπίσθηκαν το δικαίωμα των Ποντίων να εκφράζονται στη διάλεκτο τους.
Σε σημείωμά του στο περιοδικό «Ποντιακή Εστία», ο γλωσσολόγος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Νίκος Ανδριώτης τονίζει το 1954: «Επιβάλλεται να δημιουργηθεί μία εστία πνευματικής και ψυχικής επαφής των Ποντίων αναμεταξύ τους και, με την πνευματική τους κληρονομιά, να συνειδητοποιήσουν την αξία της ιδιαίτερης γλωσσικής και λαογραφικής φυσιογνωμίας τους και να ενθαρρύνει (αυτή η εστία) την ικανότητα και την επιθυμία τους να εκφρασθούν λογοτεχνικά στη διαλεκτό τους».
Υπήρξαν και αρκετοί που αμφισβήτησαν το δικαίωμα των Ποντίων να εκφραστούν λογοτεχνικά στη διάλεκτο τους. Θεωρήθηκε, μάλιστα, ότι η λογοτεχνική έκφραση στην ποντιακή διάλεκτο είναι και επικίνδυνη, γιατί, τάχα, διασπά την πολιτισμική συνοχή των Ελλήνων. 
Ανάμεσά τους ο καθηγητής Κ. Θ. Δημαράς, ο οποίος προκάλεσε τότε, με ένα άρθρο του στην εφημερίδα «Το Βήμα», πολλές αντιδράσεις και συζητήσεις, που συνεχίστηκαν για πολύ.
 Ήταν εκείνο που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Χρονικά του Πόντου» (1943-1954), στη στήλη «Ελεύθερες γνώμες», με τίτλο «Δύο προβλήματα». Ο Ξένος Ξενίτας - όπως και πολλοί άλλοι Πόντιοι λόγιοι - δεν μπορούσε να δεχθεί ότι, μετά την αναγκαστική ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922-1923 και το στέριωμα των προσφύγων στην Ελλάδα, δεν θα μπορούσαν οι Πόντιοι να αναπτύξουν την ιδιωματική τους λογοτεχνία, όπως έγραφε ο φιλόλογος Κ. Θ. Δημαράς, που ισχυριζόταν ότι η ιδιωματική λογοτεχνία, γενικά, εκτός από βλαβερή ήταν και περιττή.
 (Ο Γάλλος συγγραφέας Φρεντερίκ Μιστράλ πήρε το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1904 για το σύνολο του συγγραφικού του έργου, που ήταν γραμμένο στην προβηγκιανή διάλεκτο, για την αναγέννηση της οποίας πρωτοστάτησε ο ίδιος τον 19ο αιώνα)