Ο γάϊδαρον ο αχουλής

Εναν χρονίαν, ασ' σην κατοχήν κ' υστερνά, ο πάππο μ' ο Γιωρίκας ο Μήλογλης — παρώνυμο από το όνομα της συζύγου του Μήλιας - εξέβεν απάν' σον παρχάρ' τη χωρί' εμούν (Ξηρολίμνη Κοζάνης) σο Καγιαπαχύν, να χτίζ' καλύβα κι όντες τελέν' ατα εβγαίνουμε κ' εμείς, μικροί τρανοί με τα ζα εκειαπάν' παρχαρεύουμε όλεν το καλοκαίρ' και το μοθόπωρον κατηβαίνουμε σο χωρίον.
Ο πάππο μ', σον τόπον ντ' εχώρτσεν, έσαν πολλά λιθάρα ολόερα και με τ' εκείνα έχτσεν τα καλύβα χωρίς τσαμούρ' — ξεροτούβαρα. Έχτσεν έναν τρανόν καλύβ' ασκέπαγον για τα ζα κ' έναν έτερον όθεν θ' εμέν'ναμε εμείς, τα μικρά παιδία, με την γιάγιαν εμούν την παρχαρομάναν και τον πάππον εμούν και σο γιάν'ν αθε έχτσεν κ' έναν μικρόν κουζινόπον. 

Θερινή Κατοικία (Παρχάρ)

Τα τρύπια ασ' σα ξεροτούβαρα, όντες εξέβεν απάν' η γιάγια μ' με τα ζα, ετσούπωσεν ατα με τη ζου τα κόπρα.
Έναν ημέραν, σο κιντίν απάν', έρθεν σ' οσπίτ'ν εμούν, σο χωρίον, η θεία η Ελένε με το γάιδαρον φορτωμένον φαγιστικά και είπεν τη μάνα μ' να παίρ' με μετ' εκείνεν και πάει σον παρχάρ' και να μένω εκεί με τον πάππο μ' ώσπου να τελέν' τα καλύβα κ' εβγαίν' απάν' η γιάγια μ' η Μήλα (Ευμορφύλλη) με τ' άλλα τα εγγόνια 'τ'ς, αδέλφα μ' κ' εξαδέλφα.

Αέτσ' πα επέρε με η θεία μ' η Ελένε και πάμε. Εντώκαμε τον ανέφορον. 

Ο γάιδαρον τη στράταν εξέρ', πάει έμπρου κέσ'. Η θεία μ' από πίσ' λαλεί κ' εγώ πάω από 'πίσ' ατ'ς.

Άρ' εξέβαμε απάν' σο ρακάν' σον ίσον τόπον, σην άκραν τη παρχαρί, απάν' ση ήλ' το βασίλεμαν. Εσέβαμε σο τσαΐρ τη πάρας κ' επεκέ' πάμε σο γιατάκ' μερέαν όθεν οι τσοπάν' εμέτραναν κ' εβάλ'ναν το βίον τη χωρί': στειρά χτήνια, αγελάδα, γαρκά και βούδα. Εσίμωσαμε τοι τσοπάντς και η θεία μ' ερωτά τον Σταύρον τη Περιζόγλη π' ελάλ'νεν απ' οξωκά ασ' σο γιατάκ' τα ζα:

—Ε, Σταύρο, παρακαλώ σε, δείξο με ποίον στράταν θα παίρω να πάω ευρήκω τον πεθερό μ', τον Μήλογλην.

Εκείνος έδειξε μας έναν στράταν σο παΐρ' κιάν' και η θεία μ' λέει με:

-Νίκο, εσύ δουκάλεψον τον γάιδαρον κι ας πάμε κι εγώ απ' οπίσ' θα λαλώ ατον.

Αέτσ' πα επήγαμε, επήγαμε και η στράτα σ' έναν τόπον εδιχάλωνεν. 
Λέει με η θεία μ':
 —Δέβα ασ' ση στράταν ντο πάει ζεβρά. Άμα, επήγαμε, επήγαμε, εβράδυνεν και καλύβ' πουδέν 'κ' εφάνθεν. Εκλώσταμε αδά, εκλώσταμε ακεί και τελευταία έρθαμε ξαν σον τόπον όθεν εδιχάλωνεν η στράτα. 
Ατότε λέει με η θεία μ':

—Έλα, Νίκο, ας αφήνουμε τον γάϊδαρον κι ας πάει μαναχός, πέλκι ατός παίρ' μας και πάει σο καλύβ'. Ατός έρθεν αδά κι άλλα φοράς.

Αέτσ' πα εποίκαμε κι αχά ο γάιδαρον έγκε μας ίσα σο καλύβ'.

Ο πάππο μ' είδε μας κ' εχπαράεν.

—Ντ' έπαθετεν, λέει, κ' έργεψετεν ατόσον πολλά;

Λέει ατον κι η θεία μ':

—Κι α, πατέρα, 'κ' έξεραμε το δρόμον κ' εκλώσταμε όλοιον τον παρχάρ' και ξαν να έν' καλά ο γάιδαρον π' έξερεν το δρόμον κ' έγκε μας αδά, αλλέως θ' εξημέρωνεν κ' εμείς ακόμαν θ' εράευαμε το καλύβ'.

Λέει κι ο πάππο μ':

—Κι  α, ατός αχουλής έν' με το 'κ' επορεί να καλεατσεύ' μας;

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ (κατά τη σειρά τους στο κείμενο)

1. Αχουλής (επίθ., από το τουρκικό ακιλί) = μυαλωμένος,

2. Παρχάρ'ς (ο) και παρχάρτς (ο), παρχάριν (το), παρχάρης (ο) = ορεινός βοσκότοπος με ποιμενικές εγκαταστάσεις,

3. Ζα (τα), (ονομαστική το ζων) = τα βοοειδή,

4. Τσαμούρ'(το), (λέξη τουρκ) = λάσπη, 

5. Γιαν'ν (γιάνιν) (το) = δίπλα, πλευρά,κλίση,

6. Ετσούπωσεν (ρήμα τσουπώνω) = έκλεισε, 

7. Κιντίν (το) (λέξη τουρκ) = η ώρα του δειλινού, 

8. Εντώκαμε τον ανέφορον (έκφραση) = πήραμε τον ανηφορικό δρόμο,
9. Έμπρου κεσ' (έκφραση) = μπροστά (σε σχέση με κάποιον που πάει από πίσω), 

10. λαλεί (ρ. λαλώ)  = (εδώ) προωθεί για να προχωρήσει,

11. Ρακάν' (το) = ύψωμα,

12 .Τσαΐρ' (το)  = χορτολίβαδο, 

13. Πάρα (η) = η μπάρα,

14. Γιατάκ' (το) = στάνη, περιφραγμένος χώρος διαμονής ζώων,

 15. Στειρά χτήνια = αγελάδες μη έγκυες που δεν αρμέγονται, αγελάδα (τα) = δαμαλίδες,

 16. Γαρκά (τα) = νεαρά μη ευνουχισμένα βόδια,

 17. Παΐρ' (το) = ανωφέρεια, 

18. Δουκάλεψον (προστακτική του ρήμ. δουκαλεύω) = οδήγησε κρατώντας το δουκάλιν - καπίστρι, 

19. Ζεβρά (επίρρημα) = αριστερά, 

20. Άμα = αλλά, όμως, 

21. Πέλκι και πέκια  = ίσως,

22. Αχά (από το τουρκ. ha) = ιδού, να,

23.Εεχπαράεν (ρ. αχπαράζω - αχπαράουμαι) = τρόμαξε,

24. Εράευαμε (ρ. αραεύω) = αναζητούσαμε, 

25. Καλατσεύ' (ρ. καλατσεύω) = μιλάει.

Η φιλολογική επιμέλεια και το λεξιλόγιο έγιναν από τον Χριστόφορο Στάθη Χριστοφορίδη.

Νικος Κυριαζίδης
Αρχιτέκτονας- Μηχανικός