Σε προηγούμενα κεφάλαια έλαβα αφορμήν να εξάρω την τιμιότητα και την πίστιν προς την φιλίαν Ελλήνων με Τούρκους, εις τους οποίους μπορούσε να έχη εμπιστοσύνη κανείς όση και σε ομογενείς και κάποτε περισσότερη. Εις τον καλόν μας γείτονα Ιμπραΐμ εφέντην της οικογενείας Ιντσεΐ-μπατσάκ Ζατέ οφείλω προσωπικώς την σωτηρία μου κατά την λαίλαπα του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, τοιαύτα δε περιστατικά γενναιοψυχίας επιλέκτων Τούρκων, πολλοί Έλληνες της Αργυρουπόλεως εδοκίμασαν.
Δεν είναι δυνατόν να λησμονηθή ο αρχοντάνθρωπος Κατρή μπέη ζατέ Οσμάν μπέης από τους ολίγους εν ζωή Αργυρουπολίτας της Ανταλλαγής.
Εις τας παραμονάς της τραγικής εξόδου κατά τον βαρύτατον χειμώνα του 1923, δεν εύρισκαν οι πατριώται μας ζώα προς μεταφοράν αποσκευών και των γέρων και παιδιών. Και έπρεπε να διανυθή απόστασις 115 χιλιομέτρων μέχρι Τραπεζούντος, αφού γίνη εις το 50όν χιλιόμετρον η διάβασις από την χιονοσκεπή Ζύγαναν ύψους 2 χιλ. μέτρων.
Οι Τούρκοι αγωγιάται και οι χωρικοί που είχαν υποζύγια πιθανώς κατόπιν συνωμοσίας και σαμποτάζ δεν προσήρχοντο για ενοικίασιν των ζώων των, παρά την όσα-όσα προσφοράν ναύλου υπό των ιδικών μας.
Και τότε ο μεγαλόψυχος Οσμάν μπέης περιέτρεξε προσωπικώς τα χωριά και με το μεγάλο του κύρος εξηνάγκασε τους κατόχους ίππων και ημιόνων να τα θέσουν εις την διάθεσιν των θλιβερών λειψάνων του εκεί Ελληνισμού, δια να μεταφέρουν τας ολίγας αποσκευάς των και τα κειμήλια ναών και φροντιστηρίου εις την Τραπεζούντα.
Ελέγετο μάλιστα ότι ο μεγαλόψυχος εκείνος Τούρκος και το δικό του άλογο (το πινάκ) του και τον ιπποκόμο του διέθεσε στην θλιβερή συνοδεία για να μεταφέρη γέρους και αρρώστους.
Πολλές φορές επεχείρησα να ερευνήσω τα αίτια των τοιούτων χειρονομιών, δεδομένου ότι απετέλουν εξαιρέσεις μέσα στην αγριότητα, το μίσος και την ακατάσχετη πλεονεξία και δεσποτεία του τουρκικού λαού.
Νομίζω ότι μία ψυχική συγγένεια, κάποια ελκτική δύναμις ανεξήγητος πρέπει να υπάρχη, που νικά και εθνικόν φανατισμόν, και θρησκευτική μισαλλοδοξίαν και δημιουργεί ένα «σούι τζένερις»* ηρωισμόν που δεν είναι κατώτερος της γενναιότητος εν πολέμω.
Η σκέψις μου προχωρεί και η φαντασία με οδηγεί εις περαιτέρω αναζητήσεις. Και λέγω μήπως αυτοί οι ολίγοι είναι απόγονοι των πολλών εκείνων που η σπάθη του τυράννου και η βία και απειλή ωδήγησαν εις την περιτομήν και το Ισλάμ ή απόγονοι γυναικών χριστιανών τας οποίας απήγαγον και έκαμαν μητέρας των τέκνων των οι ολιγάριθμοι Τούρκοι κατακτηταί που ήσαν κατά την κάθοδόν των από την στέππαν τόσον μικρή μειοψηφία μέσα εις την Ελληνικήν Ανατολήν.
Πολλάκις διερωτήθην μήπως η φωνή του αίματος κατηύθυνε τας τοιαύτας πράξεις. Τοιούτους κάπως αχαλίνωτους συλλογισμούς δεν κάμνουν βεβαίως πολλοί. Ο λαός και οι ρεαλισταί αποδίδουν τας γενναίας αυτάς χειρονομίας, που δεν είναι και τόσον σπάνιαι, εις την έμφυτον φιλανθρωπίαν μερικών ατόμων.
Ιδιαίτερα στην Αργυρούπολιν πολύ διεφήμιζαν οι δικοί μας το Μερχαμέτ ωρισμένων Τούρκων, ευσεβών Μουσουλμάνων.
Σχετικά με την άποψη περί ελληνικού αίματος που κυκλοφορεί εις τας φλέβας Τούρκων από πολλών αιώνων ουδεμία υπάρχει αμφιβολία. Είναι ιστορικώς βεβαιωμένον ότι οι 30 χιλιάδες των υπό τον Ελτογρούλ Ογούζων Τούρκων σε λίγο σχετικώς διάστημα έγιναν έθνος πολυάνθρωπον χάρις εις τον εκτουρκισμόν και τας εξισλαμίσεις συμπαγών πληθυσμών της Ελληνικής Ανατολής.
Μέγας ήτο ο φανατισμός των αρνησιθρήσκων, οι δε Γενίτσαροι, τέκνα Ελλήνων ήσαν οι φανατικώτεροι διώκται των ραγιάδων.
Ετσι η φήμη περί «φωνής του αίματος» δεν έχει καθ' ημάς σοβαρότητα.. Σπουδαίαν αντίθετα σημασίαν είχεν η παρά την εξισλάμισιν εμμονή πολλών εις το πάτριον θρήσκευμα. Διετήρουν ούτοι μυστικήν αλλά ανέπαφον την αγάπην προς τους ομοεθνείς των και διετήρουν ακεραίαν την Ελληνικήν των συνείδησιν.
Έτσι στον Πόντο, ιδιαίτερα στην επαρχία Χαλδίας και την Αργυρούπολη πολλοί ήσαν οι κρυπτοχριστιανοί, οι Κλωστοί και Τενεσούρ, όπως τους ωνόμαζαν οι Τούρκοι. Ένας μου γείτονας Οσμάντς τη Σίλωνος, κλητήρας στη Δημαρχία μ' ένα τσούρμο παιδιά ήσαν βαπτισμένοι όλοι κρυφά, είχαν ελληνοχριστιανικά ονόματα, κρυφά στις κατασκότεινες νύχτες αγίαζε τα σπίτια τους ο παπάς και μετελάμβαναν.
Σαν πέθανε η μάνα τους ο παπάς της ενορίας μας την νύχτα εδιάβασε την νεκρώσιμη ακολουθία και την επομένην ο Μολλάς και Τούρκοι την έθαψαν εις το τουρκικόν νεκροταφείον του Μισσαλά.
Όταν κάτω από την πίεση της Ευρώπης και κυρίως του τσάρου, εψηφίσθη στην Τουρκία το «Τανζιμάτ» και εθεσπίσθη η ελευθερία της θρησκείας πολλοί «Κλωστοί» διεκήρυξαν την χριστιανικήν των πίστιν. Ως τόσον οι φανατικοί Τούρκοι δεν συνεμορφώθησαν αμέσως και ελάμβανον χώραν επεισόδια. Η μάνα μου μορφωμένη γυναίκα (έκανε χρόνια δασκάλα στο Παρθεναγωγείου Αργυρουπόλεως) διηγείτο ένα τέτοιο. Πέθανε κάποιος γείτονάς μας Κλωστός που είχε δηλώσει και κατεγράφη στο Νουφούς (Ληξιαρχείον) με το ελληνικό του όνομα, οι σπιτικοί του ετοίμασαν χριστιανικήν κηδείαν με κόλλυβα και παπά. Μα την ώρα της εκφοράς ενέσκηψεν ο ιμάμης με το συνεργείο του και οπλοφόρους και περί το φέρετρον διεξήχθη αγών ιερέως και ιμάμη και τέλος οι Τούρκοι βιαίως απήγαγον τον νεκρόν εις το ιδικόν των νεκροταφείον υπό τας ύβρεις και κατάρας των πενθούντων οικείων του, οι οποίοι παρέμειναν στο σπίτι με τους γείτονας, τα κόλλυβα και τον ιερέα και εκεί ετελέσθη η νεκρώσιμος ακολουθία.
Μεγάλη εθνική και χριστιανική συγκίνησις συνείχεν όλους, έκλαιαν όλοι και ο παπάς με λυγμούς έψαλε τα νεκρώσιμα. «Γιαρούμ αγάς» λέγονταν ο νεκρός. Πτωχός και άσημος άνθρωπος, με τας δραματικάς σκηνάς, που ακολούθησαν τον θάνατον του έγινε θρύλος.
Το τεσσαρακονθήμερον μνημόσυνόν του ετελέσθη πάνδημον εις τον Μητροπολιτικόν ναόν και επηκολούθησε «ψαλμός (Μακαρία) στο σχολείο, εις το οποίον παρεκάθησαν πλούσιοι και πτωχοί, όλοι οι Αργυρουπολίται με προκαθήμενον τον Μητροπολίτην, και δαπάνην εκ συνεισφορών των ευπόρων.
Το σπίτι του Γιαρούμ αγά έκειτο πέραν της ρεματιάς που εχώριζε την Αργυρούπολιν εις δύο, απέναντι ακριβώς και εις το ύψος του πατρικού μου σπιτιού και το ενθυμούμαι καλά. Κατοικούσε εκεί ένας γαμβρός του, Κλωστός και αυτός, μεσόκοπος όταν ήμουν έφηβος . «Τεφίλ» τον έλεγαν (Θεόφιλος) Έλληνες και Τούρκοι, άσημος, μάγειρος το επάγγελμα, που έγινε θρυλικός ήρωας και έσωσε τους Αργυρουπολίτας σε μια κρίσιμη στιγμή κατά τον Α' Παγκόσμιον Πόλεμον. Τον Ιανουάριον του 1916 έσωσεν από την σφαγήν τον ανδρικόν πληθυσμόν των Ελλήνων της Αργυρουπόλεως.
Οι Κλωστοί συνήπτον γάμους μόνον μεταξύ των. Ποτέ δεν πάντρευαν κόρες των με Τούρκους, γιατί θα γίνονταν δυστυχισμένες, ούτε τούρκισες έπαιρναν, φοβούμενοι μη μαθευθή το μυστικό τους. Αλλά και με Έλληνα, δεν εσυμπεθέριαζαν δια την αυτήν αιτίαν της μυστικότητος.
Τα παιδιά τους όμως συνήθως εβάπτιζαν Έλληνες, μυστικά πάντοτε, αυτές δε οι αθρόες κουμπαριές ενίσχυαν τους δεσμούς των Κλωστών με τους δικούς μας στην Αργυρούπολη.
Ως τόσο και μετά το Τανζιμάτ** ικανός αριθμός Κλωστών παρέμειναν Τούρκοι χωρίς να απαρνηθούν τα πάτρια, αι κοινωνικαί συνθήκαι δεν τους επέτρεψαν να διακηρύξουν την θρησκείαν της συνειδήσεώς των. Πολλοί ήσαν δημόσιοι υπάλληλοι. Παρέμειναν στον τόπο και δεν υπήχθησαν στην Ανταλλαγήν.
Όλων αυτών των μορφών η οικειότης, οι θεσμοί και η συμπάθεια Ελλήνων και Τούρκων είχαν αιτίαν και πηγάς συναισθήματα, ψυχικήν συγγένειαν ατόμων και ιστορικά γεγονότα όπως η αφετηρία και αι δραματικαί περιπέτειαι των Κρυπτοχριστιανών των Κλωστών του Πόντου.
Σημ. σύνταξης:
*sui generis = ιδιόρρυθμο, ιδιότυπο,
**τανζιμάτ = διακήρυξη ελευθεριών, κυρίως θρησκευτικών, το 1839.
Επαμεινώνδα Σωτηριάδη
Απο το αρχείο του
Αλέξανδρου Κοντοειδή
Εις τας παραμονάς της τραγικής εξόδου κατά τον βαρύτατον χειμώνα του 1923, δεν εύρισκαν οι πατριώται μας ζώα προς μεταφοράν αποσκευών και των γέρων και παιδιών. Και έπρεπε να διανυθή απόστασις 115 χιλιομέτρων μέχρι Τραπεζούντος, αφού γίνη εις το 50όν χιλιόμετρον η διάβασις από την χιονοσκεπή Ζύγαναν ύψους 2 χιλ. μέτρων.
Οι Τούρκοι αγωγιάται και οι χωρικοί που είχαν υποζύγια πιθανώς κατόπιν συνωμοσίας και σαμποτάζ δεν προσήρχοντο για ενοικίασιν των ζώων των, παρά την όσα-όσα προσφοράν ναύλου υπό των ιδικών μας.
Και τότε ο μεγαλόψυχος Οσμάν μπέης περιέτρεξε προσωπικώς τα χωριά και με το μεγάλο του κύρος εξηνάγκασε τους κατόχους ίππων και ημιόνων να τα θέσουν εις την διάθεσιν των θλιβερών λειψάνων του εκεί Ελληνισμού, δια να μεταφέρουν τας ολίγας αποσκευάς των και τα κειμήλια ναών και φροντιστηρίου εις την Τραπεζούντα.
Ελέγετο μάλιστα ότι ο μεγαλόψυχος εκείνος Τούρκος και το δικό του άλογο (το πινάκ) του και τον ιπποκόμο του διέθεσε στην θλιβερή συνοδεία για να μεταφέρη γέρους και αρρώστους.
 |
| Αργυρούπολη |
Πολλές φορές επεχείρησα να ερευνήσω τα αίτια των τοιούτων χειρονομιών, δεδομένου ότι απετέλουν εξαιρέσεις μέσα στην αγριότητα, το μίσος και την ακατάσχετη πλεονεξία και δεσποτεία του τουρκικού λαού.
Νομίζω ότι μία ψυχική συγγένεια, κάποια ελκτική δύναμις ανεξήγητος πρέπει να υπάρχη, που νικά και εθνικόν φανατισμόν, και θρησκευτική μισαλλοδοξίαν και δημιουργεί ένα «σούι τζένερις»* ηρωισμόν που δεν είναι κατώτερος της γενναιότητος εν πολέμω.
Η σκέψις μου προχωρεί και η φαντασία με οδηγεί εις περαιτέρω αναζητήσεις. Και λέγω μήπως αυτοί οι ολίγοι είναι απόγονοι των πολλών εκείνων που η σπάθη του τυράννου και η βία και απειλή ωδήγησαν εις την περιτομήν και το Ισλάμ ή απόγονοι γυναικών χριστιανών τας οποίας απήγαγον και έκαμαν μητέρας των τέκνων των οι ολιγάριθμοι Τούρκοι κατακτηταί που ήσαν κατά την κάθοδόν των από την στέππαν τόσον μικρή μειοψηφία μέσα εις την Ελληνικήν Ανατολήν.
Πολλάκις διερωτήθην μήπως η φωνή του αίματος κατηύθυνε τας τοιαύτας πράξεις. Τοιούτους κάπως αχαλίνωτους συλλογισμούς δεν κάμνουν βεβαίως πολλοί. Ο λαός και οι ρεαλισταί αποδίδουν τας γενναίας αυτάς χειρονομίας, που δεν είναι και τόσον σπάνιαι, εις την έμφυτον φιλανθρωπίαν μερικών ατόμων.
Σχετικά με την άποψη περί ελληνικού αίματος που κυκλοφορεί εις τας φλέβας Τούρκων από πολλών αιώνων ουδεμία υπάρχει αμφιβολία. Είναι ιστορικώς βεβαιωμένον ότι οι 30 χιλιάδες των υπό τον Ελτογρούλ Ογούζων Τούρκων σε λίγο σχετικώς διάστημα έγιναν έθνος πολυάνθρωπον χάρις εις τον εκτουρκισμόν και τας εξισλαμίσεις συμπαγών πληθυσμών της Ελληνικής Ανατολής.
Μέγας ήτο ο φανατισμός των αρνησιθρήσκων, οι δε Γενίτσαροι, τέκνα Ελλήνων ήσαν οι φανατικώτεροι διώκται των ραγιάδων.
Ετσι η φήμη περί «φωνής του αίματος» δεν έχει καθ' ημάς σοβαρότητα.. Σπουδαίαν αντίθετα σημασίαν είχεν η παρά την εξισλάμισιν εμμονή πολλών εις το πάτριον θρήσκευμα. Διετήρουν ούτοι μυστικήν αλλά ανέπαφον την αγάπην προς τους ομοεθνείς των και διετήρουν ακεραίαν την Ελληνικήν των συνείδησιν.
Έτσι στον Πόντο, ιδιαίτερα στην επαρχία Χαλδίας και την Αργυρούπολη πολλοί ήσαν οι κρυπτοχριστιανοί, οι Κλωστοί και Τενεσούρ, όπως τους ωνόμαζαν οι Τούρκοι. Ένας μου γείτονας Οσμάντς τη Σίλωνος, κλητήρας στη Δημαρχία μ' ένα τσούρμο παιδιά ήσαν βαπτισμένοι όλοι κρυφά, είχαν ελληνοχριστιανικά ονόματα, κρυφά στις κατασκότεινες νύχτες αγίαζε τα σπίτια τους ο παπάς και μετελάμβαναν.
Σαν πέθανε η μάνα τους ο παπάς της ενορίας μας την νύχτα εδιάβασε την νεκρώσιμη ακολουθία και την επομένην ο Μολλάς και Τούρκοι την έθαψαν εις το τουρκικόν νεκροταφείον του Μισσαλά.
Όταν κάτω από την πίεση της Ευρώπης και κυρίως του τσάρου, εψηφίσθη στην Τουρκία το «Τανζιμάτ» και εθεσπίσθη η ελευθερία της θρησκείας πολλοί «Κλωστοί» διεκήρυξαν την χριστιανικήν των πίστιν. Ως τόσον οι φανατικοί Τούρκοι δεν συνεμορφώθησαν αμέσως και ελάμβανον χώραν επεισόδια. Η μάνα μου μορφωμένη γυναίκα (έκανε χρόνια δασκάλα στο Παρθεναγωγείου Αργυρουπόλεως) διηγείτο ένα τέτοιο. Πέθανε κάποιος γείτονάς μας Κλωστός που είχε δηλώσει και κατεγράφη στο Νουφούς (Ληξιαρχείον) με το ελληνικό του όνομα, οι σπιτικοί του ετοίμασαν χριστιανικήν κηδείαν με κόλλυβα και παπά. Μα την ώρα της εκφοράς ενέσκηψεν ο ιμάμης με το συνεργείο του και οπλοφόρους και περί το φέρετρον διεξήχθη αγών ιερέως και ιμάμη και τέλος οι Τούρκοι βιαίως απήγαγον τον νεκρόν εις το ιδικόν των νεκροταφείον υπό τας ύβρεις και κατάρας των πενθούντων οικείων του, οι οποίοι παρέμειναν στο σπίτι με τους γείτονας, τα κόλλυβα και τον ιερέα και εκεί ετελέσθη η νεκρώσιμος ακολουθία.
Μεγάλη εθνική και χριστιανική συγκίνησις συνείχεν όλους, έκλαιαν όλοι και ο παπάς με λυγμούς έψαλε τα νεκρώσιμα. «Γιαρούμ αγάς» λέγονταν ο νεκρός. Πτωχός και άσημος άνθρωπος, με τας δραματικάς σκηνάς, που ακολούθησαν τον θάνατον του έγινε θρύλος.
Το τεσσαρακονθήμερον μνημόσυνόν του ετελέσθη πάνδημον εις τον Μητροπολιτικόν ναόν και επηκολούθησε «ψαλμός (Μακαρία) στο σχολείο, εις το οποίον παρεκάθησαν πλούσιοι και πτωχοί, όλοι οι Αργυρουπολίται με προκαθήμενον τον Μητροπολίτην, και δαπάνην εκ συνεισφορών των ευπόρων.
Το σπίτι του Γιαρούμ αγά έκειτο πέραν της ρεματιάς που εχώριζε την Αργυρούπολιν εις δύο, απέναντι ακριβώς και εις το ύψος του πατρικού μου σπιτιού και το ενθυμούμαι καλά. Κατοικούσε εκεί ένας γαμβρός του, Κλωστός και αυτός, μεσόκοπος όταν ήμουν έφηβος . «Τεφίλ» τον έλεγαν (Θεόφιλος) Έλληνες και Τούρκοι, άσημος, μάγειρος το επάγγελμα, που έγινε θρυλικός ήρωας και έσωσε τους Αργυρουπολίτας σε μια κρίσιμη στιγμή κατά τον Α' Παγκόσμιον Πόλεμον. Τον Ιανουάριον του 1916 έσωσεν από την σφαγήν τον ανδρικόν πληθυσμόν των Ελλήνων της Αργυρουπόλεως.
Οι Κλωστοί συνήπτον γάμους μόνον μεταξύ των. Ποτέ δεν πάντρευαν κόρες των με Τούρκους, γιατί θα γίνονταν δυστυχισμένες, ούτε τούρκισες έπαιρναν, φοβούμενοι μη μαθευθή το μυστικό τους. Αλλά και με Έλληνα, δεν εσυμπεθέριαζαν δια την αυτήν αιτίαν της μυστικότητος.
Τα παιδιά τους όμως συνήθως εβάπτιζαν Έλληνες, μυστικά πάντοτε, αυτές δε οι αθρόες κουμπαριές ενίσχυαν τους δεσμούς των Κλωστών με τους δικούς μας στην Αργυρούπολη.
Ως τόσο και μετά το Τανζιμάτ** ικανός αριθμός Κλωστών παρέμειναν Τούρκοι χωρίς να απαρνηθούν τα πάτρια, αι κοινωνικαί συνθήκαι δεν τους επέτρεψαν να διακηρύξουν την θρησκείαν της συνειδήσεώς των. Πολλοί ήσαν δημόσιοι υπάλληλοι. Παρέμειναν στον τόπο και δεν υπήχθησαν στην Ανταλλαγήν.
Όλων αυτών των μορφών η οικειότης, οι θεσμοί και η συμπάθεια Ελλήνων και Τούρκων είχαν αιτίαν και πηγάς συναισθήματα, ψυχικήν συγγένειαν ατόμων και ιστορικά γεγονότα όπως η αφετηρία και αι δραματικαί περιπέτειαι των Κρυπτοχριστιανών των Κλωστών του Πόντου.
Σημ. σύνταξης:
*sui generis = ιδιόρρυθμο, ιδιότυπο,
**τανζιμάτ = διακήρυξη ελευθεριών, κυρίως θρησκευτικών, το 1839.
Επαμεινώνδα Σωτηριάδη
Απο το αρχείο του
Αλέξανδρου Κοντοειδή
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου