Στα έντυπα των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Θράκης, στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, δημοσιεύονταν πολύ τακτικά, σε μετάφραση, ειδήσεις, σχόλια, άρθρα και λογοτεχνικά κείμενα. Η προσφυγή στις μεταφράσεις επιβαλλόταν από την αναγκαιότητα να καλυφθούν ορισμένα γεγονότα του εξωτερικού δελτίου ειδήσεων, αλλά και για να γίνουν γνωστές στους Έλληνες αναγνώστες οι απόψεις ξένων λογίων πάνω σε θέματα της ιστορίας, των θρησκευτικών δοξασιών, της πολιτικής, των κοινωνικών επιστημών, της φιλολογίας, της γλωσσολογίας και της λογοτεχνικής παραγωγής.
Οι μεταφράσεις γίνονται στην καθαρεύουσα, την απλή δημοτική, αλλά και στην ποντιακή και την τουρκική. Αυτού του είδους η λογοτεχνική δημιουργία, η μετάφραση, δηλαδή, ξένων λογοτεχνικών αριστουργημάτων από Έλληνες λογίους της Ανατολής συνεχίζεται και μετά το 1922 στην Ελλάδα.
Τις μεταφράσεις έκαναν κυρίως οι καθηγητές των μεγάλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Σμύρνης, της Τραπεζούντας και της Κωνσταντινούπολης.
Στην εισήγηση μου γίνεται εκτενής αναφορά στις εφημερίδες και τα περιοδικά των Ελλήνων της Ανατολής, επειδή σε αυτά δημοσιεύονταν τα μεταφρασμένα λογοτεχνικά έργα, σε μια περίοδο κατά την οποία οι λογοτέχνες δεν τύπωναν μεταφράσεις σε αυτοτελείς εκδόσεις. Αυτοί ήταν κυρίως ποιητές και όχι πεζογράφοι. Τα λίγα διηγήματά τους ή τις νουβέλες, τα δημοσίευαν στα περιοδικά και τις εφημερίδες, κυρίως, και σε λίγες μόνον περιπτώσεις τα τύπωναν σε αυτοτελείς εκδόσεις.
Δεν αναφερόμαστε σε μυθιστορήματα, γιατί δεν υπάρχουν στον γενικότερο ελληνικό χώρο, σε αντίθεση με τη Γαλλία, τη Ρωσία και την Ιταλία, όπου, κατά την ίδια περίοδο, είχαν κάνει την εμφάνιση τους τα μυθιστορήματα - ποταμοί, τα οποία μεταφράζονταν από Έλληνες και δημοσιεύονταν στη θέση της επιφυλλίδας, στην αρχή στην πρώτη σελίδα των εφημερίδων και στη συνέχεια στις μέσα σελίδες, όπου μεταφέρθηκε η επιφυλλίδα.
Μεταφράσεις έργων του Βίκτορα Ουγκώ, του Αιμίλιου Ζολά, το Λέοντα Τολστόι, του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι και άλλων, δηλαδή των κλασικών της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, δημοσιεύονταν στις εφημερίδες της Κωνσταντινούπολης, αλλά και της Σμύρνης και της Τραπεζούντας. Η κοινωνία της Κωνσταντινούπολης, που συνδεόταν πολύ περισσότερο με τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ζητούσε αυτά τα λογοτεχνικά έργα και οι εφημερίδες και τα περιοδικά έρχονταν να καλύψουν τη ζήτηση, με τη δημοσίευση των έργων σε μεταφράσεις που έκαναν οι Έλληνες λόγιοι.
Συνήθως, τα έντυπα των Ελλήνων της Ανατολής δημοσίευαν κείμενα από γαλλικές, ιταλικές, ρωσικές και γερμανικές εφημερίδες και περιοδικά. Πάντοτε, κάτω από το μεταφρασμένο ξένο δημοσίευμα έμπαινε η διευκρίνιση ότι προερχόταν «Εκ του γαλλικού» ή «Εκ του γερμανικού» κ. τ. λ. Δεν υπήρχε, δηλαδή, περίπτωση λογοκλοπής. Η μη δημοσίευση, μερικές φορές, αυτής της διευκρίνισης, οδηγεί τους επιπόλαιους ερευνητές στο να αποδώσουν τα κείμενα σε Έλληνες συγγραφείς.
Πρωτότυπα πεζογραφήματα Ελλήνων - διηγήματα, νουβέλες και μυθιστορήματα - δημοσιεύθηκαν ελάχιστα στα δύο πρώτα περιοδικά του Πόντου, «Εύξεινος Πόντος» (1880-1881) και «Αστήρ του Πόντου» (1884-1886). Δημοσιεύθηκαν, όμως, αρκετά ξένα, με τη σημείωση στο τέλος «Εκ του γαλλικού», «Εκ του ρωσικού» κ.τ.λ., που σημαίνει ότι επρόκειτο για μεταφράσεις.
Μερικά από τα ξένα, κυρίως γαλλικά, διηγήματα που δημοσιεύθηκαν μεταφρασμένα στο εβδομαδιαίο περιοδικό της Τραπεζούντας «Αστήρ του Πόντου» του 1884-1886 είχαν τίτλους: «Ωραίον περιστατικόν», «Καρφίτσα και βελόνη», «Ηρωισμός νεάνιδος», «Το περιδέραιον», «Ο μικρός βοσκός», «Ο αγροτικός γραμματοκομιστής», «Θήρας αναμνήσεις» κ.ά.
Πολλά από τα δημοσιεύματα, όμως, προέρχονταν και από τα έντυπα της κυρίως Ελλάδας και αυτό γινόταν, γιατί η ύλη των ελλαδικών εντύπων ταίριαζε περισσότερο στους εθνικούς στόχους που είχαν τα έντυπα των Ελλήνων της Ανατολής.
Τέτοια έντυπα ήταν η «Νέα Εφημερίς» και η «Εστία», τα περιοδικά «Πανδώρα» και «Παρνασσός» της Αθήνας Γινόταν, όμως, και το αντίστροφο, δηλαδή ελλαδικά έντυπα αναδημοσίευαν κείμενα από έντυπα της Κωνσταντινούπολης ή της Σμύρνης, ή τα έντυπα του Πόντου δημοσίευαν πολλές φορές κείμενα από εφημερίδες και περιοδικά της Κωνσταντινούπολης και μάλιστα, αρκετοί Πόντιοι, όπως ο Νίκος Καπετανίδης, ο Δημήτριος Αποστολίδης, ο Μιλτιάδης Νυμφόπουλος, ο Αριστείδης Ιεροκλής και άλλοι, έστελναν για δημοσίευση κείμενά τους σε έντυπα της Κωνσταντινούπολης ή ήταν τακτικοί συνεργάτες τους.
Υπήρχαν και μερικοί πολύγλωσσοι συνεργάτες - μεταφραστές του περιοδικού της Τραπεζούντας «Αστήρ του Πόντου» του 1884-1886, όπως ο Δημοσθένης Οικονομίδης, ο εθνομάρτυρας Δημήτριος Θεοχαρίδης, ο Χρήστος Κανδύλης, ο Χρυσόστομος Συμβουλίδης κ. ά.
Τις μεταφράσεις ξένων κειμένων, που δημοσιεύονταν στα έντυπα των Ελλήνων της Ανατολής έκαναν κυρίως οι καθηγητές των μεγάλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Σμύρνης, της Τραπεζούντας, της Κωνσταντινούπολης, όπως του Ομήρειου Ανώτατου Ελληνικού Παρθεναγωγείου, του Φροντιστηρίου της Τραπεζούντας και άλλων. Πολλοί από αυτούς - ίσως οι περισσότεροι - είχαν σπουδάσει στη Γερμανία και τη Ρωσία και μερικοί σε γαλλικά και αγγλικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Έτσι, οι προτιμήσεις τους για μεταφράσεις διαφόρων κειμένων ήταν ανάλογες, δηλαδή αυτοί μετέφραζαν περισσότερο από γερμανικά και ρωσικά έντυπα και λιγότερο από γαλλικά και αγγλικά.
Ωστόσο, τα μεταφρασμένα κείμενα που δημοσιεύονταν στα έντυπα των Ελλήνων της Ανατολής ήταν σε μεγάλο ποσοστό τους γαλλικά, γιατί η γαλλική γλώσσα διδασκόταν στα σχολεία του Πόντου, της Μικράς Ασίας και της Θράκης. Δεν ήταν πολλά, σε ορισμένες, όμως, περιοχές ήταν τα περισσότερα, και τα κείμενα αγγλικών εφημερίδων και περιοδικών, αλλά και αμερικανικών, όπως στην περίπτωση του μηνιαίου περιοδικού «Ο Πόντος» της Μερζιφούντας, που το εξέδιδαν οι αγγλομαθείς Έλληνες καθηγητές και σπουδαστές του εκεί Αμερικανικού Κολεγίου «Ανατολία».
Στη Σμύρνη, επειδή από τα μέσα του 19ου αιώνα, Γάλλοι και Γερμανοί ίδρυσαν ιδιωτικά παρθεναγωγεία, που προσείλκυσαν κατά τα έτη 1875-1880 το σύνολο, σχεδόν, των Ελληνίδων μαθητριών, στις οποίες γινόταν θρησκευτικός προσηλυτισμός, η εν Σμύρνη Φιλεκπαιδευτική Εταιρία ίδρυσε το Ομήρειον Ανώτατον Ελληνικόν Παρθεναγωγείον, στο οποίο διδάσκονταν και ξένες γλώσσες, οι οποίες, και τότε, αποτελούσαν απαραίτητο εφόδιο για κοινωνική, κυρίως, αποκατάσταση και αναγνώριση.
Μεταφραστές ξένων κειμένων, που δημοσιεύονταν τακτικά στα έντυπα της Σμύρνης, προέρχονταν και από το Ελληνικόν Παρθεναγωγείον του ιεροδιδάσκαλου Μεθόδιου Αρώνη, όπου διδάσκονταν, εκτός της ελληνικής, και η γαλλική και αγγλική.
Ο Αντώνιος Ισηγόνης, ιδρυτής της σχολής θηλέων «Ελληνικόν Παιδαγωγείον», δημοσίευσε πολλές πραγματείες του και, σε μετάφραση, μελέτες ξένων εκπαιδευτικών, σε εφημερίδες και περιοδικά της Σμύρνης, όπως η εφημερίδα «Νέα Σμύρνη», η οποία, το 1894, δημοσίευσε την αγγελία του θανάτου του μαζί με μια θερμή νεκρολογία.
Καίτη Μελή- Παπαπαναγιώτου
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου