Το πρώτο σου χρέος, εχτελώντας τη θητεία σου στη ράτσα, είναι να νιώσεις μέσα σου όλους τους πρόγονους. Το δεύτερο, να φωτίσεις την ορμή τους και να συνεχίσεις το έργο τους. Το τρίτο σου χρέος, να παραδώσεις στο γιο τη μεγάλη εντολή να σε ξεπεράσει. ΑΣΚΗΤΙΚΗ-Νίκου Καζαντζάκη

Πέμπτη, 6 Ιουλίου 2017

Χωρίς εσέν κι ίνουμαι χωρίς εσέν ’κ’ευτάω. Δ' μέρος

Φτάνοντας στο τέταρτο μάθημα της ποντιακής διαλέκτου, θα πρέπει να επαναλάβουμε ότι η ποντιακή είναι μια διάλεκτος που μιλιέται ακόμη και σήμερα και κυρίως που γράφεται από πολλούς συγγραφείς, οι οποίοι, για πολλούς λόγους — με κυριότερους τους συναισθηματικούς — έχουν επιλέξει αυτήν ως εκφραστικό τους όργανο. Η διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου, επομένως, είναι χρήσιμη, περισσότερο για να μείνει σωστά γραμμένη στη λογοτεχνία, στο θέατρο και στα γλωσσικά και γλωσσολογικά κείμενα.
Παραθέτουμε μόνον κάποιες λεξιλογικές ερμηνείες και γραμματικές παρατηρήσεις στο τέλος κάθε μαθήματος. Στον διάλογο του τέταρτου μαθήματος παίρνουν μέρος ο Πάντζος και ο Νάστος. θέμα του τετάρτου μαθήματος είναι οι τύποι του ρήματος ερωτώ.
Καρακαπάν

ΠΑΝΤΖΟΣ Ατό, Νάστο, ένας λόγος εν'. Να έξερες μαναχόν πόσα φοράς ενούντσα να ευτάγ’ άτο.
ΝΑΣΤΟΣ Και γιατί  'κ' ευτάς άτο;
ΠΑΝΤΣΟΣ ’Κ’ έν’ ατόσον εύκολον τ’ αφορισμένον, κ’ επεκεί εντρέπουμαι ας σον κόσμον. Ποιος εξέρ’ ντο θα εβγάλ’νε και λένγ’νε. Εσύ, ντο παράπονον έεις ας σην Κίτσαν;
ΝΑΣΤΟΣ (θυμωμένα) Αλλο τ’ ονομαν ατ’ς πα ’κι θέλω ν’ ακούγω.
ΠΑΝΤΖΟΣ  Ατόσον πολλά καμένος είσαι;
ΝΑΣΤΟΣ Πάντζο, αδακέσ’ τέρεν (δείχνει με το χέρι του). Αχά γλώσσα, άμον πιρρίφτε, σο στόμαν ατ’ς ’κ’ εχωρεί. Την αφορισμέντσαν την αγγουρομυτίαν κι ακομάν ’κ’ εστεφανώθα τεν. Πού να κομπούμαι κ’ ευτάγω έναν αΐκον δουλείαν! Εχάθα, Πάντζο, εχάθα! Κάθαν  θεού ημέραν θα κρούμε και θα παίρομε. Γέλος και μασχαρίαν θα ’ίνουμες σον κόσμον.
ΠΑΝΤΖΟΣ Νάστο, σωστά είν’ ατά ντο λες;
ΝΑΣΤΟΣ Ψέματα θα λέγω σε;
ΠΑΝΤΖΟΣ Εκείνε η αφορισμέντσα ήσυχεσσα εφαίνουτον.
ΝΑΣΤΟΣ Τ’ εσόν πα η Λεμόνα ήσυχεσσα εφαίνουτον
ΠΑΝΙΚΟΣ Τα ήσυχα τα ποτάμα...
ΝΑΣΤΟΣ Αΐκον παλαλόν μιλάτ’ πα άλλο 'κ' είδα!
ΠΑΝΙΚΟΣ Εσύ, αέτσ’ όπως λες, ’κι αλλάζ’ ό,τι και να ευτάς ατεν.
ΝΑΣΤΟΣ Ο λύκον το μαλλίν ατ’ αλλάζ’, το ταπιάτ’ν ατ’ ’κι αλλάζ’.
ΠΑΝΤΖΟΣ Αλλο δεν 'κ' εξέρω να λέγω.
ΝΑΣΤΟΣ Πουδέν 'κ' επορείς να πας μετ’ εκείνεν. Σειράν σην καν’νάν ’κι δί'. Έναν λες εσύ, δέκα λέει εκείνε. Λαγγεύ’ ση μέσ’ απέσ’ άμον αντράγουρος και ό,τι παραστράγκαλα έρταν σο στόμαν ατ’ς, λέει ατα και πάν’νε.
ΠΑΝΤΖΟΣ Την αφορισμέντσαν την χιντίκαν ...
ΝΑΣΤΟΣ Εποίκα μίαν υπομονήν, εποίκα δύο, εδαρμένεψα τεν, άμα εκείνε επεκέσ’ ξάι ’κ’ έρ’ται. Εκείνα ντο εξέρ’, εκείνα ευτάει.
ΠΑΝΤΖΟΣ Ο σκύλον ντο μαθάν’, εύκολα ’κι απομαθάν’.
ΝΑΣΤΟΣ Κανείται ντ’ εποίκα υπομονήν, ως αδακά (δείχνει τον λαιμό του) έγκε με. ’Κι θα ζαντύνω!
ΠΑΝΤΖΟΣ Νάστο, η Κίτσα πα εξέρ’ πως θ’ απιδαβαίντσ’ ατεν;
ΝΑΣΤΟΣ Κ’ εξέρ’, άμα ντο θα ευτάει; Θέλ’ ’κι θέλ’ θα μαθάν’ άτο.
ΠΑΝΤΖΟΣ Τεμάκ, Νάστο, επέρες αΐκον τρανόν απόφασην, να πας σο ψαλάφεμαν;
ΝΑΣΤΟΣ Και πού θέλτς να πάγω, σα πουρνάλα; (Βλέπει κάποιον να έρχεται προς το μέρος τους) Πάντζο, ακείνος που έρ’ται αδακέσ’ ποιος έν’;
ΠΑΝΤΖΟΣ (Βάζει το χέρι του στο μέτωπο, τάχα να δει πιο καλά και μετά λέι) Ο Χάμπον έν’ τη Κίτσας ο εξάδελφον.

To Ακρωτήριο Ιασώνειον (αγγλικά: Cape Jason ) (τουρκική: Yason Burnu)
 Ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου, του 1868,

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

ενούντσα να ευτάγ’ άτο = σκέφτηκα να το κάνω, 
ντο θα εβγάλ’νε και λέγ’νε = τι θα βγάλουν και θα πουν, 
αδακέσ’ τέρεν = προς τα εδώ κοίτα, 
αχά= να,
 άμον πιρρίφτε = σαν φτυάρι του φούρνου, 
θα κρούμε και θα παίρομε = θα μαλώνουμε, 
γέλος και μασχαρίαν θα 'ίνουμε; = θα γελοιοποιηθούμε,
 αΐκον  πάλαλόν μιλάτ' = τέτοια τρελή ράτσα, 
το ταπιάτν ατ’ = τον χαρακτήρα του,
πουδέν -= πουθενά,
 αντράγουρος = αντρογυναίκα, 
παοαστραγκαλα = ανοησίες,
 χιντίκα = χαζοχαρούμενη, 
εδαομενεύα τεν = τη συμβούλεψα (ρήμα δαρμενευω), 
άμα εκείνε επεκεσ' ξάι 'κ' έρ’ται = αλλά εκείνη δεν δίνει καμία σημασία,
 αμα ντο θα ευτάει; = αλλά τι θα κάνει;
 τεμάκ = δηλαδή, 
αΐκον — τέτοιο, τέτοια,
 να πας σο ψαλάφεμαν = να πας να τη ζητήσεις σε γάμο, 
κια = αλλά, 
πουρνάλα = πουρνάρια, 
που έρ’ται αδακέσ’ = που έρχεται προς τα εδώ.

Κλίση του ρήματος ερωτώ

ΕΝΕΣΤΩΣ
ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟΣ
ΑΟΡΙΣΤΟΣ
ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ
ερωτώ
ερώτανα
ερώτεσα
ρώτα
ερωτάς
ερώτανες
ερώτεσες
ρωτέστε
ερωτά
ερώτανεν
ερώτεσεν

ερωτούμε
ερώταναμε
ερώτεσαμε

ερωτάτε
ερώτανετε
ερώτεσετε

ερωτού(ν)
ερώταναν
ερώτεσαν(ε)


Σημειώσεις

Στην ποντιακή διάλεκτο μερικές λέξεις τονίζονται και πέρα από την τρίτη συλλαβή (προπαραλήγουσα). Αυτό παρατηρείται:

1.Στο πρώτο και δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο του παρατατικού και του αορίστου, όπως έλλαζαμε, έλλαζετε, έλλαξαμε, έλλαξετε, έκαφταμε, έκαφτετε, έκαψα με, έκαψετε, ελάγγευαμε, ελάγγευετε, ελάγγεψαμε, ελάγγεψετε.

2.Στα υπερδισύλλαβα επίθετα (που έχουν πάνω από δύο συλλαβές), του θηλυκού γένους, πάλι τονίζονται πάνω από την προπαραλήγουσα, όπως άνιφτεσσα (άνιφτος), εύκαιρεσσα (εύκαιρος), άπορεσσα (άπορος), άπονεσσα (άπονος), μαυράχαρεσσα (μαυράχαρος).


Δημήτρης Νικοπολιτίδης
Φιλόλογος- Συγγραφέας